ΠΑΠΑΓΑΛΙΑ-ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

Αναζητώντας κριτική σκέψη στην εκπαίδευση (ή ψύλλους στα άχυρα;)

Ρητορικές ερωτήσεις κρίσεως σε μια εποχή που η κεκτημένη νοοτροπία γνωστικού κατακερματισμού παράγει πνευματική απροθυμία απέναντι στη νέα γνώση, ενώ η κριτική σκέψη θεωρείται συχνά ως πνευματική πολυτέλεια και εκτιμάται ως αρετή μόνο από τους λεγόμενους «σπασίκλες»

Αν μου είχε συμβεί μόνο μια φορά, θα μπορούσα και να το διηγούμαι σαν ανέκδοτο. Δυστυχώς, πρόκειται για καθιερωμένη φαινομενολογία, τόσο που τείνει πια μάλλον να εκλαμβάνεται ως κανονικότητα, παρά να αντιμετωπίζεται ως παθογένεια...

Η σκηνή στην αίθουσα διδασκαλίας. Οι φοιτητές διαβάζουν θέματα εξετάσεων που μόλις τους έχουν δοθεί, και καλούνται να διατυπώσουν τυχόν απορίες. Κάποια στιγμή, ένας εξ αυτών (εκπροσωπώντας πιθανότατα και αρκετούς άλλους) σηκώνει το χέρι για να κάνει την εξής ερώτηση: «Στο δεύτερο θέμα, θέλετε εκείνα που γράφει το βιβλίο πάνω δεξιά όπως το κοιτάζουμε, ή αυτά που γράφει κάτω απ’ το σχήμα στην απέναντι σελίδα;»

Το μήνυμα είναι σαφές και άκρως ανησυχητικό: σε πολλούς φοιτητές (αν όχι στους περισσότερους) η «φωτογραφική» απομνημόνευση λειτουργεί ως βολικό υποκατάστατο της δημιουργικής κριτικής σκέψης. (Συχνά πειράζω τους μαθητές μου λέγοντάς τους πως ο όρος «ερώτηση κρίσης» πήρε το όνομά του από το γεγονός ότι παθαίνουν κρίση όταν τους τίθενται τέτοια ερωτήματα!) Στενά σχετιζόμενο με τα παραπάνω είναι και το φαινόμενο της πνευματικής απροθυμίας απέναντι στη νέα γνώση.

Δεν είναι λίγες οι φορές που καλούμαι να απαντήσω στις έντονες ενστάσεις των πρωτοετών μου ότι «δεν μας δίδαξαν το τάδε θέμα με τον ίδιο τρόπο στο Λύκειο». Για να γίνω πιο συγκεκριμένος, ποιος ο λόγος να διδάσκω (ακόμα και σε στοιχειώδες επίπεδο) τον μαθηματικό φορμαλισμό της Μηχανικής, αφού στο σχολείο διδάχθηκαν πως Φυσική και Μαθηματικά είναι δύο ξεχωριστά μαθήματα!

Είναι προφανές ότι οι σπουδαστές εισάγονται στις ανώτατες σχολές μεταφέροντας μια κεκτημένη νοοτροπία γνωστικού κατακερματισμού, με ελάχιστα ανεπτυγμένη την ικανότητα της σύνθεσης. Έτσι, η «παπαγαλία» τείνει να εκλαμβάνεται από αυτούς ως δόκιμη και φυσιολογική παιδαγωγική μέθοδος, ενώ η κριτική σκέψη θεωρείται συχνά ως πνευματική πολυτέλεια που εκτιμάται ως αρετή μόνο απ’ τους «σπασίκλες»! Γνωρίζω τις αντίξοες συνθήκες μέσα στις οποίες οι φιλότιμοι εκπαιδευτικοί των πρώτων βαθμίδων της Εκπαίδευσης αγωνίζονται να ασκήσουν το λειτούργημά τους.

Γνωρίζω ακόμα ότι οι γονείς αναλαμβάνουν όλο και λιγότερο τις ευθύνες που τους αναλογούν ως φυσικοί παιδαγωγοί. Αντιλαμβάνομαι, τέλος, ότι οι νέες γενιές εμφανίζονται σήμερα πιο δύσκολα ελέγξιμες, πιο σκληρές, πιο εγωκεντρικές. Όμως, είναι ευθύνη όλων μας να σταματήσουμε αυτή την «κρεατομηχανή» που παράγει τυποποιημένη γνώση δίχως κριτική σκέψη... Που κάνει τα παιδιά να μοιάζουν όλο και περισσότερο με τα ίδια τα κομπιούτερ που με αξιοθαύμαστη επιδεξιότητα χειρίζονται!

Εκτός, βέβαια, αν προσχωρήσουμε στην δαιμονική πεποίθηση ότι όλα αυτά γίνονται μεθοδευμένα, στο πλαίσιο κάποιας σκοτεινής «παγκόσμιας συνωμοσίας» που θέλει άτομα χωρίς κρίση ώστε να υποτάσσονται ευκολότερα στο «σύστημα»! Όσο κι αν μια τέτοια θεωρία θα με απενοχοποιούσε (εν μέρει, τουλάχιστον) ως εκπαιδευτικό, διαχέοντας τις ευθύνες μου σε αόρατες δυνάμεις, θα παραμείνω στη ρομαντική άποψη ότι το ανθρώπινο πνεύμα είναι ελεύθερο και αυτεξούσιο. Αρκεί να του δείξουμε, στο κρίσιμο στάδιο της αφύπνισής του, τις σωστές οδικές πινακίδες! (Κ. Παπαχρήστος, ΤΟ ΒΗΜΑ)

Ασκήσεις

Α. Να αποδοθεί το περιεχόμενο του κειμένου σε μια περιεκτική παράγραφο των 100 περίπου λέξεων. (25)

Β.1. Να σχολιαστεί με 100 περίπου λέξεις η φράση: ΄΄Όμως, είναι ευθύνη όλων μας να σταματήσουμε αυτή την «κρεατομηχανή» που παράγει τυποποιημένη γνώση δίχως κριτική σκέψη΄΄ (10).

  2.  Να προσδιοριστεί αιτιολογημένα ο τρόπος ανάπτυξης της 6^ης παραγράφου. (5)

  3.  Να σχολιαστεί η χρήση των σημείων στίξης της 4ης παραγράφου. (6)

  4.  Να αναφερθούν τέσσερα παραδείγματα μεταφορικής λειτουργίας της γλώσσας. (4)

  5.  Να δοθεί ένα συνώνυμο για κάθε λέξη του κειμένου με έντονη γραφή. (5).

  6.  Να δικαιολογηθεί η χρήση του α΄ προσώπου. (5)

Γ.  Σε σύντομο άρθρο σου (500 περίπου λέξεις) για τη σχολική εφημερίδα αναφέρεσαι στους λόγους για τους οποίους αποδοκιμάζεις την ΄΄παπαγαλία΄΄ και εγκωμιάζεις την  κριτική σκέψη ως μεθόδους διαβάσματος.(40)

τα όρια της ελευθερίας του λόγου: ΚΡΙΤΗΡΙΟ

ΚΕΙΜΕΝΟ

Για ένα μεγάλο μέρος της κεντροαριστερής και νεοφιλελεύθερης διανόησης οι βίαιες αντιδράσεις του μουσουλμανικού κόσμου στη δημοσίευση των σκίτσων σχετικά με τον Προφήτη Μωάμεθ σε Δανία και Γαλλία δεν δικαιολογούνται. Κατ' αυτή την άποψη είναι αναφαίρετο δικαίωμα και του απλού πολίτη και των MME να εκφράζουν ελεύθερα τη γνώμη τους επί παντός επιστητού. Για άλλους το δικαίωμα της ελεύθερης έκφρασης δεν μπορεί να περιοριστεί - αλλά τέτοιου είδους δημοσιεύματα ρίχνουν λάδι στη φωτιά, σε μια περίοδο όπου οι αραβικοί πληθυσμοί βάλλονται βάναυσα στο Ιράκ, στην Παλαιστίνη και αλλού.

Νομίζω ότι και οι δύο παραπάνω θέσεις είναι λανθασμένες. Το δικαίωμα της ελεύθερης έκφρασης, όπως και κάθε άλλο δικαίωμα, δεν είναι απόλυτο. Υπάρχουν πάντα περιορισμοί. Στην προκειμένη περίπτωση, το δικαίωμα του άλλου να απαιτεί τον σεβασμό θρησκευτικών πεποιθήσεων που συγκροτούν τον πυρήνα της ατομικής και εθνικής ταυτότητάς του. Μπορεί φυσικά κανείς να ισχυριστεί ότι υπάρχουν θρησκευτικές αντιλήψεις που οδηγούν στην κατάργηση των ατομικών ελευθεριών και πως σε αυτή την περίπτωση η γελοιοποίησή τους είναι δικαιολογημένη - είτε αυτή η γελοιοποίηση οδηγεί σε βίαιες αντιδράσεις είτε όχι. Αυτός ο ισχυρισμός όμως δεν είναι πειστικός - τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τις τρεις αραμαϊκές θρησκείες: τον ιουδαϊσμό, τον χριστιανισμό και τον μωαμεθανισμό. Και οι τρεις αυτές μονοθεϊστικές θρησκείες, παρ' όλο που στο παρελθόν έχουν ταυτιστεί με θηριωδίες στο όνομα της πίστης και παρόλο που είναι στη βασική τους δομή λιγότερο ανεκτικές από πανθεϊστικές θρησκείες, στην τωρινή τους κυρίαρχη μορφή προτάσσουν έναν λόγο που τονίζει την αγάπη παρά το μίσος, την ειρήνη παρά τον πόλεμο, τον σεβασμό παρά τη δαιμονοποίηση άλλων θρησκευτικών δοξασιών.

Βέβαια και οι τρεις θρησκευτικές παραδόσεις βασίζονται σε ιερά κείμενα που επιδέχονται πολλές ερμηνείες. Και γι' αυτό και στις τρεις περιπτώσεις βλέπουμε την ανάδυση φονταμενταλιστικών τάσεων που, σε συνδυασμό με εξωθρησκευτικούς παράγοντες, οδηγούν στη βία, στη μισαλλοδοξία και στη δογματική, επιλεκτική προσκόλληση στο γράμμα παρά στο πνεύμα του θρησκευτικού νόμου. Αλλά εδώ πρέπει να τονιστεί ότι ο φονταμενταλισμός δεν έχει μόνο θρησκευτικές αλλά και λαϊκές ρίζες. Είτε αναφερθούμε στις ολοκληρωμένες ιδεολογίες του Χίτλερ, του Στάλιν και του Μάο, είτε στον ακραίο ιακωβινισμό που βλέπουμε στη Γαλλική Επανάσταση, ο τυφλός φανατισμός και οι βαρβαρότητες στις οποίες συχνά οδηγεί δεν χαρακτηρίζουν μόνο τις θρησκείες αλλά και τις μη θρησκευτικές ιδεολογίες.

Από την άλλη μεριά πρέπει επίσης να τονιστεί ότι όσοι απολυτοποιούν το δικαίωμα του ελεύθερου λόγου πολύ συχνά δεν εφαρμόζουν αυτή την αρχή όταν θίγονται τα δικά τους «ιερά και όσια». Για να δώσω ένα παράδειγμα, είναι εύκολο για την «προοδευτική» διανόηση να υποστηρίζει την ελευθερία της έκφρασης όταν πρόκειται για τη γελοιοποίηση του Προφήτη, αλλά της είναι πολύ πιο δύσκολο να είναι εξίσου φιλελεύθερη σε δημοσιεύματα που εξυμνούν, π.χ., τη ναζιστική ιδεολογία.

Με τα παραπάνω δεν θέλω να υποστηρίξω τον ακραίο πολιτισμικό σχετικισμό που παίζει κεντρικό ρόλο σε θεωρίες περί πολυπολιτισμικότητας. Συχνά οι θεωρίες αυτές υποστηρίζουν ότι οι δημοκρατικές ελευθερίες και τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι απλώς ένα μέρος της δυτικής κουλτούρας. Σαν τέτοια τα άτομα που ανήκουν σε διαφορετικές πολιτισμικές παραδόσεις, ακόμη και αν ζουν σε δυτικές κοινωνίες, δεν έχουν καμία υποχρέωση να τα σέβονται. Ετσι, π.χ., στοχαστές που βλέπουν τον λόγο περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων ως μια έκφανση του δυτικού πολιτισμικού ιμπεριαλισμού υποστηρίζουν ότι πρακτικές όπως η κλειτοριδεκτομή ή το πατριαρχικό δικαίωμα του παραδοσιακού πατέρα-αφέντη να έχει εξουσίες ζωής ή θανάτου πάνω στα άλλα μέλη της οικογένειας πρέπει να είναι σεβαστές.

Αυτού του είδους ο ακραίος αξιακός σχετικισμός είναι τόσο παράλογος όσο και η απολυτοποίηση των αξιών που σχετίζονται με την ελευθερία του λόγου και της έκφρασης. Δεν υπάρχει βέβαια αμφιβολία ότι η ρητορεία περί δημοκρατίας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων συχνά χρησιμοποιείται για την προώθηση γεωπολιτικών, ιμπεριαλιστικών στόχων (π.χ. Ιράκ). Δεν υπάρχει επίσης αμφιβολία ότι τα δημοκρατικά ιδεώδη, όπως σωστά υποστηρίζουν οι εχθροί τους, δεν αποτελούν αιώνιες, πλατωνικού τύπου αξίες που ισχύουν παντού και πάντα (δεν ισχύουν, για παράδειγμα, σε απλές, μη διαφοροποιημένες κοινωνίες όπου δεν υπάρχει εξατομίκευση).

Από την άλλη μεριά όμως μπορεί να δει κανείς τις αξίες που είναι στη βάση των ατομικών ελευθεριών ως «εξελικτικές καθολικότητες» (Τ. Parsons). Δηλαδή ως αξίες, που παρ' όλο που θεσμοθετήθηκαν σε μαζική κλίμακα στη Δυτική Ευρώπη τον 19ο και 20ό αιώνα, τείνουν σήμερα να γίνουν αποδεκτές παντού από άτομα που ζουν σε μεταπαραδοσιακά πλαίσια. Ετσι, είτε κοιτάξουμε χώρες όπου υπάρχουν δημοκρατικοί θεσμοί, είτε χώρες όπου δεν υπάρχουν (π.χ. Κίνα), παντού η εξατομίκευση και η περιθωριοποίηση παραδοσιακών δομών (κυρίως σε αστικά κέντρα) οδηγούν σε στάσεις ζωής που αξιολογούν θετικά τις ατομικές ελευθερίες. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις (που πολλαπλασιάζονται λόγω της αυξανόμενης συγκέντρωσης του πληθυσμού της γης σε μεγάλα αστικά κέντρα), οι δημοκρατικές αξίες τείνουν να χαίρουν καθολικής αποδοχής.

Συμπερασματικά, και η απολυτοποίηση του δικαιώματος της ελεύθερης έκφρασης από τη μια μεριά και ο ακραίος πολιτισμικός σχετικισμός από την άλλη οδηγούν σε ηθικά και πρακτικά αδιέξοδα. Στις σύγχρονες ευνοούμενες κοινωνίες υπάρχουν και πρέπει να υπάρχουν όρια και στο δικαίωμα της ελευθερίας του λόγου και στην πολυπολιτισμική απαίτηση ανοχής κοινωνικών πρακτικών που υποσκάπτουν την αυτονομία ή/και το ευ ζην του ατόμου.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ

1.       Να αποδοθεί το περιεχόμενο του κειμένου σε μια περιεκτική παράγραφο των 120 περίπου λέξεων.

2.       Να προσδιοριστεί αιτιολογημένα το είδος της συλλογιστικής πορείας της 2^ης παραγράφου.

3.       Να επισημανθεί ο τρόπος σύνδεσης των παραγράφων του κειμένου.

4.       Να αναφερθεί αιτιολογημένα ο τρόπος πειθούς που χρησιμοποιείται στην 5^η παράγραφο.

5.       Να εξεταστεί η προτελευταία παράγραφος του κειμένου από άποψη συνοχής.

6.       Για κάθε λέξη του κειμένου με έντονη γραφή και υπογράμμιση να δοθεί μία συνώνυμη.

7.       Ποιοι τρόποι πειθούς επιστρατεύονται από το συγγραφέα στο κείμενο;

8.   Στο συμπέρασμα του κειμένου υποστηρίζεται ότι ΄΄ και η απολυτοποίηση του δικαιώματος της ελεύθερης έκφρασης από τη μια μεριά και ο ακραίος πολιτισμικός σχετικισμός από την άλλη οδηγούν σε ηθικά και πρακτικά αδιέξοδα΄΄.  Αξιοποιώντας και τις πληροφορίες του κειμένου να  αναπτύξεις την άποψη αυτή σε ένα αποδεικτικό δοκίμιο  500 περίπου λέξεων.

ΑΝΑΡΘΡΟ ΑΠΑΡΕΜΦΑΤΟ

ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΘΕΣΗ		ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ	ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ
ΥΠΟΚΕΙ-ΜΕΝΟ (ειδικό ή τελικό)	α. απρόσωπων ρημάτων (σπάνια προσωπικών) β. απρόσωπων εκφράσεων	ότι, να, (το) ότι, (το) να, με σύστοιχο αφηρημένο ουσιαστ.	α. λέγεται τὸν Πυθέα εἰπεῖν… β. ἀνάγκη (ἐστὶ) ἐκ τεκμηρίων ὑμᾶς δικάζειν
ΑΝΤΙΚΕΙ-ΜΕΝΟ	α. ειδικό: εξαρτάται από ρ.  λεκτικά, δοξαστικά, γνωστικά, αισθητικά β.  τελικό: από ρ. βουλητικά, κελευστικά ή προτρεπτικά,δυνητικά, κωλυτικά ή απαγορευτικά	α. ότι β. να	α.  φησὶν αὐτὸς αἴτιος γεγενῆσθαι β.  ἰδεῖν ἐγγύθεν βούλεται τὰ δεινά
ΚΑΤΗΓΟ- ΡΟΥΜΕΝΟ	σπάνια	σύστοιχο αφηρημένο ουσιαστικό	τὸ λακωνίζειν ἐστὶ φιλοσοφεῖν
ΕΠΕΞΗΓΗ-ΣΗ	συνήθως στη δεικτική αντωνυμία	δηλαδή να, ότι δηλαδή	τοῦτο δὴ λέγει, καθαρὸν τὸν τούτων τιν' ἀποκτείναντ' εἶναι.
ΤΗΣ ΑΝΑΦΟΡΑΣ	κυρίως από επίθετα με τη σημασία: ΄΄ικανός, δυνατός, κατάλληλος, … Σπάνια από ουσιαστικά και ρήματα	στο να, να	ἱκανὸς μὲν ἦν κωλύειν τοὺς βουλομένους εἰρήνην ποιεῖσθαι
ΣΚΟΠΟΥ Η ΑΠΟΤΕΛΕ-ΣΜΑΤΟΣ	από ρήματα που δηλώνουν κίνηση, εκλογή, σκόπιμη ενέργεια	για να, ώστε να	τοῦτον γὰρ πρῶτον μὲν ὁ ἐμὸς πατὴρ ἔδωκεν ὑπήκοον εἶναι ἐμοί
ΑΠΟΛΥΤΟ	σε στερεότυπες απαρεμφα- τικές εκφράσεις, όπως: ­ ὡς ἔπος εἰπεῖν, οὕτως εἰπεῖν ­  ἁπλῶς εἰπεῖν ­ συντόμως εἰπεῖν, διά βραχέων  εἰπεῖν, συνελόντι  εἰπεῖν ­ τἀληθές  εἰπεῖν ­ ἑκὼν εἶναι	για να μιλήσω έτσι για να μιλήσω απλά για να μιλήσω σύντομα για να πω την αλήθεια με τη θέληση
ΑΝΤΙ ΡΗΜΑΤΟΣ	σε δευτερεύουσα πρόταση α. συμπερασματική (ὥστε, ἐφ’ ᾧ, ἐφ’ ᾧτε + απρμφ.) β. χρονική (πρὶν + απρμφ.) γ. αναφορ. – συμπερ. (οἷος, ὅσος + απρμφ.)	α. ώστε να, με τον όρο να β. προτού να, πριν να γ. ώστε να
ΑΝΤΙ ΠΡΟΣΤΑ-ΚΤΙΚΗΣ Η΄ (σπάνια) ΕΥΧΕΤΙΚΗΣ ΕΥΚΤΙΚΗΣ	σε κύρια πρόταση (κυρίως στην ποίηση)	να … μακάρι να	σὺ δέ, Κλεαρίδα, ὕστερον, τοὺς μετὰ σεαυτοῦ τούς τ' ᾿Αμφιπολίτας καὶ τοὺς ἄλλους ξυμμάχους ἄγων αἰφνιδίως τὰς πύλας ἀνοίξας ἐπεκθεῖν καὶ ἐπείγεσθαι ὡς τάχιστα ξυμμεῖξαι.
1. Το δυνητικό απαρέμφατο  (απαρέμφατο + ἄν) είναι ειδικό· απαντά σε κάθε χρόνο πλην μέλλοντα (πολύ σπάνια απαντά και σε μέλλοντα· πχ.  στον Πλάτωνα).  Ισοδυναμεί ή με δυνητική οριστική ή με δυνητική ευκτική. 2. Τα ρήματα ἐλπίζω, ὄμνυμι, ἐπαγγέλλομαι, προσδοκῶ, ὑπισχνοῦμαι, ἀπειλῶ, … συντάσσονται συνήθως με απαρέμφατο μέλλοντα. Το απαρέμφατο αυτό είναι ειδικό, αν και τις περισσότερες φορές δέχεται άρνηση μή (λανθάνει και η έννοια της επιθυμίας), Τελικό σε μέλλοντα είναι μόνο το απαρέμφατο που εξαρτάται από το ρήμα μέλλω.