ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑ: ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΣΥΝΕΞΕΤΑΣΗΣ

ΚΕΙΜΕΝΟ 1

Ζούμε σήμερα στην εποχή του καταναλωτισμού και του άκρατου-αθέμιτου ανταγωνισμού σε όλα τα επίπεδα (όσα έχουν μείνει τέλος πάντων με την κρίση που μας δέρνει), όπου κυριαρχεί το πνεύμα του υλικού ευδαιμονισμού, της επιβολής και της προσπάθειας κυριαρχίας προς τους άλλους με κάθε μέσο-τρόπο. Οι διαπροσωπικές σχέσεις έχουν ατονήσει ή και εξαλειφθεί σε μεμονωμένες περιπτώσεις και μέσω αυτής της αλόγιστης προσπάθειας για κέρδος, επιτυχία, αναγνωρισιμότητα και κάθε είδους διάκριση χαλαρώνουν οι δεσμοί και πολλές φορές τα πνεύματα οξύνονται με αποτέλεσμα να δημιουργούνται κρίσεις τόσο σε προσωπικό όσο και επαγγελματικό επίπεδο...

Το κύριο μέσο που χρησιμοποιούν κατά κόρον οι άνθρωποι με σκοπό να επιβληθούν προς τους άλλους είναι η άσκηση κριτικής με χρήση δυσμενών σχολίων. Άτομα που υιοθετούν τέτοιου είδους συμπεριφορές σπάνια προκόβουν και πετυχαίνουν τόσο στη προσωπική τους ζωή όσο και στην επαγγελματική τους σταδιοδρομία, καθώς στην πρώτη περίπτωση δεν έχουν ως στόχο να βελτιώσουν τον σύντροφό τους αλλά να τον δυσφημήσουν και να τον υπονομεύσουν, με συνέπεια να χάνεται η αγάπη και η συντροφικότητα και στη δεύτερη περίπτωση δημιουργείται κακό κλίμα στην ομάδα εργασίας λόγω της απογοήτευσης και της αποθάρρυνσης των κρινόμενων.

Για τους παραπάνω λόγους λοιπόν η κριτική δεν είναι μια απλή υπόθεση και δε θα πρέπει να γίνεται πρόχειρα και χωρίς περίσκεψη. Χρειάζεται καλλιέργεια κριτικής σκέψης και υπευθυνότητα. Πρέπει να μάθει κανείς πρώτα να κρίνεται και μετά να κρίνει.

Αυτό μπορεί να συμβεί μονάχα με ανάπτυξη της αυτοκριτικής, η οποία συμβάλλει στην απόκτηση γνώσεων γύρω από το «εγώ» μας και στην καλλιέργεια πνεύματος μετριοφροσύνης και διαλλακτικότητας. Η κριτική λοιπόν προϋποθέτει την αυτοκριτική. Είναι δίκαιο και αρμοστό κανείς να κρίνει και να ελέγχει τους άλλους, και το κάνει σωστά και ωφέλιμα μόνο εφόσον κρίνει και ελέγχει τον εαυτό του. Και το σημαντικότερο είναι ότι αποβάλλει από πάνω του την προσπάθεια για επιβολή και κυριαρχία. Σε διαφορετική περίπτωση όμως, κλείνει τα μάτια στα λάθη και στις αδυναμίες του βλέποντας μόνο προτερήματα και ικανότητες, καταλήγει σε επιφατικές κρίσεις και σε φιλαυτία και καταντά υπερόπτης, νάρκισσος και φιληδονιστής.

Γίνεται λοιπόν ευρέως αποδεκτό πως με την αυτοκριτική διατηρείται η εμπιστοσύνη και το μέτρο σε ένα ζευγάρι και καθίσταται ένα άτομο ικανό να μετάσχει στην παραγωγική διαδικασία και να γίνει κοινωνικά λειτουργικό.

Η αυτογνωσία επίσης η οποία εκπηγάζει από την αυτοκριτική απομακρύνει το άτομο από τον σκόπελο της έπαρσης, επικουρώντας το να σχηματίσει ορθή συνείδηση και αυτοκυριαρχία. Έτσι ό,τι κι αν κάνει και ό,τι βάλει ως στόχο θα είναι συνυφασμένο με τα μπορώ του. Είναι ωφέλιμο λοιπόν να γνωρίζουμε όσο γίνεται πιο αντικειμενικά κάθε πλευρά του εαυτού μας (σωματική, πνευματική και ψυχική) να έχουμε δηλαδή το λεγόμενο «Γνώθι Σαυτόν» που αποτελούσε πάγια αρχή των προγόνων μας. Συγκεκριμένα ως προς τη σωματική μας κατάσταση θα πρέπει να είμαστε σε θέση να αντιληφθούμε τις δυνατότητες και τις αδυναμίες μας όταν θα πρέπει να επιλέξουμε εργασιακό προσανατολισμό. Ακόμα πιο ωφέλιμο είναι να γνωρίζουμε τις πνευματικές μας δυνατότητες, κάτι που συμβάλλει στο να γνωρίζουμε τις κλίσεις μας και να μην εκφράζουμε ανόητες απόψεις και στοχασμούς. Τέλος εξίσου σημαντικό είναι να έχουμε επίγνωση και των «ψυχικών δυνάμεων-αντοχών» μας για τις εκάστοτε δραστηριότητες που θα πραγματοποιήσουμε..

Όταν λοιπόν η κριτική συνεπικουρείται από την αυτοκριτική, γίνεται δύναμη εξωτερικής και εσωτερικής κάθαρσης. Όταν όμως λείπει ο αυτοέλεγχος και η αυτογνωσία, καλλιεργούνται πάθη και το άτομο δε δύναται να απελευθερωθεί από ταπεινά ένστικτα.

ΚΕΙΜΕΝΟ 2

Οι νέοι μέσα σ’ έναν κόσμο...

Μαρία Μοντεσσόρι [Ιταλίδα παιδαγωγός]

Μια απίστευτη σύγχυση βασιλεύει στον κόσμο! Ο σύγχρονος άνθρωπος, αυτό το πελαγωμένο ανθρωπάκι, είναι γεμάτος αντιφάσεις. Δεν ξέρει αν είναι πλούσιος ή φτωχός, άρρωστος ή υγιής. Βασανίζεται από αγωνίες, από ένα άγχος χαρακτηριστικό του άρρωστου ανθρώπου: το άγχος της ζωής. «Πώς θα ζήσω;», αυτό είναι το καθημερινό ερώτημα μέσα σ' αυτόν τον θαυμαστό κόσμο, γεμάτο από χίλιες δυο δυνατότητες και νέους τρόπους ζωής. Ο άνθρωπος είναι έτοιμος να θυσιάσει τα πάντα για ν’ απαλλαγεί από το άγχος, πράγμα που θυμίζει πολύ τους αρρώστους από παθολογικές νευρώσεις. Ο παλιός άνθρωπος ήταν πιο απλός. Έλεγε: θα δώσει ο Θεός! Μέσα στον κόσμο τους υπήρχε ακόμη θέση για τον φτωχό ανάμεσα στους άλλους φτωχούς και το άτομο ήταν πρόθυμο να θυσιαστεί για τον συνάνθρωπό του. Σήμερα η αγωνία μας για τη ζωή θυμίζει τις απεγνωσμένες προσπάθειες να βγει κανείς ζωντανός από ένα φλεγόμενο σπίτι. Είμαστε πρόθυμοι να προδώσουμε τα πάντα, ακόμα και τη συνείδηση ή τις αρχές μας, είμαστε πρόθυμοι να παραιτηθούμε από την ανθρωπιά μας φτάνει να συνεχίσουμε να ζούμε.

Ο σημερινός άνθρωπος πορεύεται στη ζωή του αποξεραμένος και απομονωμένος. Τέτοιοι άνθρωποι, ακόμα κι αν ενωθούν, δε σχηματίζουν πραγματική κοινωνία, σίγουρα πάντως όχι μια γόνιμη κοινωνία όπου μπορεί ν’ ανθίσει η ηθική πρόοδος κι η ανύψωση του ανθρώπου. Αυτοί οι άνθρωποι μοιάζουν με την άμμο της ερήμου. Είναι πλήθος κι ωστόσο παραμένουν ξέχωροι. Το έδαφος της κοινωνικής τους ζωής είναι στείρο· το παραμικρό αεράκι να φυσήξει, τους διαλύει. Θα αρκούσε λίγο πνευματικό νερό για να δυναμώσει το έδαφος και να το κάνει λιγότερο στείρο. Λίγη ζωή αν αναπτυσσόταν, θα έφερνε μια ευεργετική μεταβολή, γιατί η ζωή είναι αυτή που μετατρέπει την άμμο σε γόνιμο έδαφος. Ο πραγματικός κίνδυνος που απειλεί την ανθρωπότητα σήμερα δεν είναι τόσο ο πόλεμος όσο αυτή η απελπιστική στειρότητα, το σταμάτημα της ανάπτυξης. Η δυστυχία του ανθρώπου είναι η πιο απειλητική πλευρά της σημερινής πραγματικότητας. Ο άνθρωπος έχει πάψει να αισθάνεται αληθινή χαρά. Είναι τρομοκρατημένος. Αισθάνεται κατώτερος εξαιτίας κάποιου πράγματος που βρίσκεται μέσα του. Το κενό βρίσκεται μέσα του! Και η φύση αποστρέφεται το κενό, προσπαθεί να το γεμίσει με κάποιο τρόπο.

Ο πραγματικός κίνδυνος που απειλεί την ανθρωπότητα είναι η κενότητα της ανθρώπινης ψυχής. Τα υπόλοιπα δεν είναι παρά συνέπειες αυτού του κενού.

Το βασικό πρόβλημα είναι πώς να γιατρέψουμε την ανθρωπότητα και να προσανατολίσουμε την ανάπτυξη της ατομικότητας προς την υψηλή αντίληψη του ανθρώπου, σαν «βασιλιά του σύμπαντος». Το ανθρώπινο πλάσμα που έβαλε στη δούλεψή του κάθε είδους φυσικές δυνάμεις, πρέπει τώρα να δαμάσει και να χειραγωγήσει τις εσωτερικές του δυνάμεις, να γίνει κύριος του εαυτού του και της εποχής του.

Βασιλιάς του σύμπαντος, κυρίαρχος του ουρανού και της γης, των ορατών αντικειμένων και των αόρατων δυνάμεων, αυτός είναι ο άνθρωπος που πρέπει να βασιλεύσει! Χωρίς αμφιβολία όλη η γη είναι βασίλειό του, μα το πραγματικό βασίλειο κρύβεται μέσα του».

ΚΕΙΜΕΝΟ 3

Γιώργος Σεφέρης «Θερινό Ηλιοστάσι»

Ζ΄

Η λεύκα στο μικρό περιβόλι

η ανάσα της μετρά τις ώρες σου

μέρα και νύχτα∙

κλεψύδρα που γεμίζει ο ουρανός.

Στη δύναμη του φεγγαριού τα φύλλα της

σέρνουν μαύρα πατήματα στον άσπρο τοίχο.

Στο σύνορο είναι λιγοστά τα πεύκα

έπειτα μάρμαρα και φωταψίες

κι άνθρωποι καθώς είναι πλασμένοι οι άνθρωποι.

Ο κότσυφας όμως τιτιβίζει

σαν έρχεται να πιει

κι ακούς καμιά φορά τη φωνή της δεκοχτούρας.

Στο μικρό περιβόλι δέκα δρασκελιές

μπορείς να ιδείς το φως του ήλιου

να πέφτει σε δύο κόκκινα γαρούφαλα

σε μιάν ελιά και λίγο αγιόκλημα.

Δέξου ποιος είσαι.

Το ποίημα

μην το καταποντίζεις στα βαθιά πλατάνια

θρέψε το με το χώμα και το βράχο που έχεις.

Τα περισσότερα –

σκάψε στον ίδιο τόπο να τα βρεις.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

ΘΕΜΑ Α

Να παρουσιάσεις στους συμμαθητές σου με 100 περίπου λέξεις την άποψη του συγγραφέα του κειμένου 1 για την αυτοκριτική και την αυτογνωσία.

ΘΕΜΑ Β

1.    «Το ανθρώπινο πλάσμα που έβαλε στη δούλεψή του κάθε είδους φυσικές δυνάμεις, πρέπει τώρα να δαμάσει και να χειραγωγήσει τις εσωτερικές του δυνάμεις, να γίνει κύριος του εαυτού του και της εποχής του»: Να αναπτύξεις την άποψη αυτή (κείμενο 2, προτελευταία παράγραφος) με 120 περίπου λέξεις.

2.    Να βρεις τρεις μεταφορές και την παρομοίωση που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας του κειμένου 2 στη 2^η παράγραφο και να σχολιάσεις τη χρήση τους. Να αποδώσεις τις μεταφορές με κυριολεκτικό λόγο.

3.    Να σχολιαστεί η χρήση των εισαγωγικών και των παρενθέσεων που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας του κειμένου 1 στην 6^η §.

4.    Να εντοπιστούν στην 3^η § του κειμένου 1 τα στοιχεία που προσδίδουν στον λόγο έντονα δεοντολογικό χαρακτήρα και να δικαιολογηθεί αυτή η εκφραστική επιλογή του συγγραφέα.

5.    Να αντικατασταθούν οι λέξεις με έντονη γραφή της προτελευταίας παραγράφου του κειμένου 2 με συνώνυμες χωρίς να επέλθει αλλοίωση του αρχικού νοήματος.

ΘΕΜΑ Γ

Ποιο είναι το βαθύτερο νόημα του κειμένου 3 και ποιοι κειμενικοί δείκτες συμβάλλουν στην ανακάλυψή του; Συμφωνείς με αυτό;

ΘΕΜΑ Δ

Ο συγγραφέας του κειμένου 2 (2^η παράγραφος) υποστηρίζει πως «Το κενό του ανθρώπου βρίσκεται μέσα του»: Με ένα δοκίμιο 350 περίπου λέξεων αναφέρεσαι στους λόγους στους οποίους οφείλεται το κενό στο εσωτερικό του ανθρώπου  και  στη συμβολή της αυτογνωσίας στην κάλυψή του και στην ανακάλυψη του πραγματικού βασιλείου που κρύβεται μέσα του. Να αξιοποιηθούν και πληροφορίες από τα μη λογοτεχνικά κείμενα.

ΑΛΗΘΕΙΑ: ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΣΥΝΕΞΕΤΑΣΗΣ

ΚΕΙΜΕΝΟ 1

Η αλήθεια, ο διάλογος και η ευθύνη

 Η κοινωνία μας, όπως κάθε κοινωνία, βρίσκεται συνεχώς αντιμέτωπη με προβλήματα. Το ποια προβλήματα είναι κυρίαρχα αναδεικνύεται από τα πολιτικά κόμματα και τη γνώμη των πολιτών. Αλλά την «κοινή γνώμη» τη διαμορφώνουν οι θεσμοί: κυβέρνηση, Βουλή, πολιτικά κόμματα, μεγάλα τηλεοπτικά κανάλια και εφημερίδες. Καθώς η πολιτική δράση περιορίζεται ολοένα και περισσότερο στην πολιτική επικοινωνία, η πλειονότητα των πολιτών διαμορφώνει τη γνώμη της με βάση συναισθηματισμούς και κομματικές προτιμήσεις. Το γεγονός αυτό τραυματίζει την αλήθεια. Και η μέριμνα για την αλήθεια σε μια δημοκρατική κοινωνία πρέπει να είναι ιερή, διαφορετικά διακυβεύονται τα θεμέλιά της.

Για να αναδειχτούν όλες οι πτυχές ενός προβλήματος, να προσεγγιστεί η αλήθεια και να αναζητηθεί ο δόκιμος τρόπος αντιμετώπισής του, απαιτείται ειλικρινής διάλογος. Για να είναι αποτελεσματικός ο διάλογος πρέπει: α) να αναγνωρίζει τη διαφορά των απόψεων που συμμετέχουν σ΄ αυτόν και να μην ορίζει προκαταβολικά ότι μια απ΄ αυτές αποτελεί τον κανόνα, ενώ οι άλλες ερμηνεύονται ως παρέκκλιση ή κακή θέληση και β) οι συμμετέχοντες να δέχονται ένα κοινό διαδικαστικό πλαίσιο στη συζήτησή τους.  Αν δεν είμαστε έτοιμοι να θέσουμε υπό αμφισβήτηση ό,τι εμείς θεωρούμε βέβαιο και αυταπόδεικτο κι αν δεν συμφωνήσουμε ως προς τη φύση των αποδεκτών επιχειρημάτων και ως προς την ίδια τη δυνατότητα μιας από κοινού αναζήτησης της αλήθειας και της δικαιοσύνης, διάλογος δεν μπορεί να υπάρξει.

Στη διαμόρφωση κουλτούρας διαλόγου σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν τα ΜΜΕ. Όπως είναι γνωστό, τα ΜΜΕ, χωρίς η εξουσία τους να πηγάζει από τη λαϊκή βούληση, επηρεάζουν την κοινή γνώμη με αποφασιστικό τρόπο, όπως επίσης και τις ενέργειες των πολιτικών. Στις σημερινές συνθήκες καλούνται να διαδραματίσουν κυρίαρχο ρόλο στη λειτουργία της δημοκρατίας. Αλλά για να αποκτήσουν δημοκρατική νομιμοποίηση μόνο ένας δρόμος τους ανοίγεται : εκείνος που διαχέει περιβάλλον διαλόγου και επιβάλλει όρια. Πρέπει να ενστερνιστούν την άποψη ότι υπάρχουν όρια στην ελευθερία της έκφρασης, τα οποία δεν πρέπει να παραβιάζονται και ακόμη ότι η απεριόριστη ελευθερία σκοτώνει την ελευθερία.

Ανάμεσα στη νομική σφαίρα που στηρίζεται σε απαγορεύσεις και στην προσωπική σφαίρα όπου εκτείνεται η ελευθερία, παρεμβάλλεται μια δημόσια και κοινωνική σφαίρα διαποτισμένη από αξίες (Ο φόβος των βαρβάρων, Τ. Τodorov, 2009). Η κοινωνική συναίνεση που διέπει τη δημόσια σφαίρα περιορίζει την ελευθερία της έκφρασης και γενικά η ευθύνη περιορίζει την ελευθερία...

Στην πατρίδα μας κυριαρχεί ο θόρυβος που καλύπτει την αλήθεια και αποπροσανατολίζει την κοινή γνώμη, ενώ τον διάλογο όλοι τον επικαλούνται, αλλά λίγοι τον υιοθετούν.

Η θωράκιση της κοινωνίας μας από τις γνωστές παθογένειες μπορεί να γίνει με την αναζήτηση των αιτιών που τις προκαλούν και τη δημιουργία λειτουργικών θεσμών και μηχανισμών που θα τις αποτρέπουν. Για μια τέτοια προοπτική πρέπει να εγκαταλειφθεί η γνωστή ελληνική εφεύρεση «πολιτικό κόστος» και να κυριαρχήσει ο διάλογος, τόσο ανάμεσα στα πολιτικά κόμματα όσο και μεταξύ των θεσμών της πολιτείας και των ενεργών πολιτών. […]

Έχουμε συνηθίσει να αναζητούμε ευθύνες για ένα μεγάλο σύνολο παραλείψεων και δυσλειτουργιών, τόσο των θεσμών όσο και των λειτουργών τους. Για τη μη συμμετοχή στην αναζήτηση της αλήθειας και τη ρεαλιστική και αποτελεσματική προσέγγιση των ζωτικών προβλημάτων της κοινωνίας μας δεν πρέπει να καταλογίζονται ευθύνες;  Αν υπάρξει αυστηρό πλαίσιο διαλόγου και μηχανισμός καταλογισμού ευθυνών για τη μη συμμετοχή στη διαμόρφωση και λειτουργία των θεσμών, ίσως κάτι ν΄ αλλάξει! 

Ο Θουκυδίδης έδωσε με τελεσίδικο τρόπο την απάντηση: «Εκείνον που δεν συμμετέχει στα κοινά τον θεωρούμε όχι φιλήσυχο, αλλά άχρηστο πολίτη  (ουκ απράγμονα, αλλ΄ αχρείον)».

(Εφημερίδα   το  Βήμα: Ο κ. Χρ. Β. Μασσαλάς είναι πρόεδρος ΔΕ Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας και του Συμβουλίου Ανώτατης Πανεπιστημιακής Εκπαίδευσης.)

ΚΕΙΜΕΝΟ 2

Το «δυσθήρατον» αληθές της ιστορίας

Τη φράση την ακούμε συχνά σε πανηγυρικούς, αυτό όμως μάλλον εξανεμίζει την αξία της παρά την επικυρώνει. «Όλβιος όστις ιστορίας έσχε μάθησιν», είπε λοιπόν ο Ευριπίδης, ποτισμένος αυτός στην ιστορία, όπως κατανοούμε, ακόμα κι αν φαινομενικά μυθολογεί. Αλλά τα προβλήματα με την ιστορία, με τη γνώση δηλαδή και την αναζήτησή της, αρχίζουν σχεδόν αμέσως: ανάλογα με τη μέθοδο, την οπτική, τη σκοπιμότητα αλλά και τον κόπο που είναι διατεθειμένος να δαπανήσει κανείς για να βαθύνει τη μελέτη του και κυρίως για να τιθασεύσει τον υποκειμενισμό και την «αυθεντία» του, αλλάζει και το συμπέρασμα, η υποδεικνυόμενη αλήθεια, η οποία έτσι σχετικοποιείται και πιθανόν χάνεται. Όλα τούτα τα συνοψίζει ο Πλούταρχος στον «Βίο» του Περικλή. Αποφαίνεται, λοιπόν, κάπως βαρύθυμος από το να καταγράφει τις σφόδρα αντιτιθέμενες αφηγήσεις των ιστοριογράφων: «Ούτως έοικε πάντη χαλεπόν είναι και δυσθήρατον ιστορίας ταληθές, όταν οι μεν ύστερον γεγονότες τον χρόνον έχωσιν επιπροσθούντα τη γνώσει των πραγμάτων, η δε των πράξεων και των βίων ηλικιώτις ιστορία τα μεν φθόνοις και δυσμενείας, τα δε χαριζομένη και κολακεύουσα λυμαίνηται και διαστρέφει την αλήθειαν». Μεταφράζω: «Δυσπρόσιτη κι άπιαστη φαίνεται η ιστορική αλήθεια. Τους μεταγενέστερους τους χωρίζει από τη γνώση των πραγμάτων το φράγμα του χρόνου. Kαι η ιστοριογραφία η συγκαιρινή με τους βίους και τις πράξεις φθείρει την αλήθεια και τη διαστρέφει, πότε επειδή την οδηγεί ο φθόνος και η αποστροφή και πότε επειδή χαρίζεται και κολακεύει».

Δυσθήρατη παραμένει η αλήθεια ακόμα και για πρόσωπα που όχι μόνο έλαμψαν στον καιρό τους αλλά πια μετριούνται στις μείζονες μορφές της ιστορίας, κι όχι μονάχα της ελληνικής. Ο Φειδίας αίφνης, που, τίποτα παράδοξο, έπεσε κι αυτός θύμα της διαβολής από ανθυπομετριότητες της εποχής του, μας κληροδότησε, μαζί με το απροσέγγιστο υπόδειγμα αισθητικού ήθους που έπλασε, υπόδειγμα που συνωνυμεί με την αθηναϊκή δημοκρατία, και ένα άλυτο μυστήριο, όχι τόσο για το αν ενέδωσε σε κάποιον πειρασμό όσο για το πώς επήλθε το τέλος του. Πέθανε στη φυλακή; Και πώς; Από γηρατειά ή τον δηλητηρίασαν; Ή μήπως έφυγε για την Ολυμπία; Και πώς; Απαλλαγμένος από τις κατηγορίες και οικειοθελώς ή επειδή εξοστρακίστηκε; Η ποίηση, διά του Οδυσσέα Ελύτη και του «Μικρού Ναυτίλου», επέλεξε να αναδείξει τον θάνατό του στη φυλακή, ενδεχομένως επειδή αυτό ταιριάζει στο ποιητικό σχέδιο, να επισημανθεί δηλαδή, χωρίς δραματικούς τόνους, ο διαρκής ελληνικός εμφύλιος και η αδιάκοπη κατακρήμνιση των ειδώλων. Διαβάζουμε λοιπόν στον Προβολέα β΄, Σκηνή Τρίτη του «Ναυτίλου»: «Ο Φειδίας ριγμένος στις φυλακές σαν κακούργος αργοπεθαίνει από γηρατειά και θλίψη».

Ακόμα όμως δεν ξέρουμε αν αληθεύει αυτό, παρά τη διεξοδική ιστοριογραφική έρευνα. Δεν το ήξερε ούτε ο Πλούταρχος, που συνοψίζει ως εξής τα πάθη του Φειδία στον «Βίο» του Περικλή, απ’ όπου και μεταφράζω: «Καιρός όμως να περάσουμε στην πιο βαριά κατηγορία κατά του Περικλή. Ο γλύπτης Φειδίας είχε αναλάβει να πλάσει το άγαλμα της Aθηνάς. Και κάποια στιγμή, σαν για να δοκιμάσουν τη στάση του λαού απέναντι στον Περικλή, έπεισαν κάποιον Mένωνα, συνεργάτη του Φειδία, να καθίσει στην αγορά ικέτης και να ζητήσει να του δοθεί η άδεια να καταγγείλει τον τεχνίτη. H αίτησή του έγινε δεκτή και πήρε το δικαίωμα να κατηγορήσει τον Φειδία στην εκκλησία του δήμου. Πλην όμως καμιά κλοπή δεν αποδείχτηκε. O Φειδίας, πράττοντας όπως τον είχε συμβουλέψει εξαρχής ο Περικλής, είχε επενδύσει το χρυσάφι στο άγαλμα. Πανεύκολο ήταν λοιπόν να το βγάλουν και να το ζυγίσουν. Κι αυτό ακριβώς συνέστησε ο Περικλής στους κατηγόρους του. Μα η δόξα βάραινε τον Φειδία, γιατί γεννούσε τον φθόνο. Τον κατηγόρησαν λοιπόν ότι στην Αμαζονομαχία, που την είχε απεικονίσει πάνω στην ασπίδα τής θεάς, τρύπωσε και τη δική του μορφή, να σηκώνει, γέροντας φαλακρός, μια πέτρα με τα δυο του χέρια. Και πρόσθεσε και μια πανώρια εικόνα του Περικλή να μάχεται μιαν Αμαζόνα. Και η ομοιότητα φαινόταν, παρότι το χέρι που ύψωνε το δόρυ μπροστά στο πρόσωπο του Περικλή ήταν επιτήδεια φιλοτεχνημένο ώστε να την κρύβει. Τέλος, τον έκλεισαν στη φυλακή τον Φειδία. Κι εκεί αρρώστησε και πέθανε. O θάνατός του ήρθε από δηλητήριο, λένε μερικοί. Του το έδωσαν οι πολέμιοι του Περικλή για να τον διαβάλουν. Αντίθετα, ο μηνυτής του ο Μένωνας ευτύχησε. Ύστερα από πρόταση του Γλύκωνα τον απάλλαξαν από τους φόρους κι ο δήμος πρόσταξε τους στρατηγούς να μεριμνούν για την ασφάλειά του».

Ο Θεμιστοκλής τώρα. Δικαίως, δικαιότατα δοξάστηκε από τους Έλληνες (γεγονός πρωτοφανές, διακόπηκαν οι Ολυμπιακοί για να τον αποθεώσει το πλήθος). Λιγότερο απ’ όλους τον τίμησαν οι συμπατριώτες του Αθηναίοι, που ήρθε ο καιρός και, ύστερα κι από μεθοδεύσεις της αριστοκρατικής παράταξης, τον κατηγόρησαν για αυταρχισμό και φιλοχρηματία και τον εξοστράκισαν· αφού διέσχισε όλη την Ελλάδα, φυγάς, κατέφυγε στον Πέρση βασιλιά, τον Αρταξέρξη Α΄, ζητώντας προστασία. Τη φιλοχρηματία του τη μαρτυρεί ο Ηρόδοτος στην «Ουρανία»: Πανικόβλητοι οι Ευβοείς από την κάθοδο των Περσών εξαγόρασαν τον Θεμιστοκλή με τριάκοντα τάλαντα, ώστε ο ελληνικός στόλος να μείνει κοντά στην Εύβοια και να υπερασπίσει τους ντόπιους. Ο Αθηναίος έδωσε πέντε τάλαντα στον Σπαρτιάτη Ευρυβιάδη και κράτησε τα υπόλοιπα. «Αυτός τε ο Θεμιστοκλής εκέρδηνε», λέει ο Ηρόδοτος.

Έγιναν έτσι τα πράγματα ή όχι; […]

Και για τον θάνατο του Θεμιστοκλή όμως τα πράγματα είναι σκοτεινά. Αυτός ο «Έλλην όφις ο ποικίλος», όπως τον αποκάλεσε ένας Πέρσης χιλίαρχος, πέθανε από αρρώστια, στην Περσία, ή, σεβόμενος τα ίδια του τα κατορθώματα και τα παλιά του τρόπαια, όπως λέει ο Πλούταρχος, αυτοκτόνησε πίνοντας ταύρειον αίμα ή άλλο δραστικό δηλητήριο, για να αποφύγει τη συμμετοχή του σε περσική εκστρατεία κατά της Ελλάδας; Άγνωστο. Το αληθές παραμένει δυσθήρατο. Αυτή είναι η πρώτη αλήθεια της ιστορίας. Η δεύτερη είναι ότι αν τη διαβάζουμε με το ένα μάτι, κι αυτό θολωμένο από προκαταλήψεις και προαποφάσεις, τίποτα δε μαθαίνουμε και τίποτα δε διδασκόμαστε για τα ανθρώπινα.

ΚΕΙΜΕΝΟ 3

Το παρόν κείμενο προέρχεται από το βιβλίο του Χόρχε Μπουκάι με τίτλο «Να σου πω μια ιστορία» (2005). Ο αυθεντικός τίτλος της ιστορίας, όπως δημοσιεύεται στο βιβλίο του συγγραφέα, είναι «Το μαγαζί της αλήθειας». Ο Μπουκάι γεννήθηκε το 1949 στο Μπουένος Άιρες της Αργεντινής και είναι γιατρός και ψυχοθεραπευτής. Από τότε που αποφάσισε να ασχοληθεί με τη συγγραφή έως σήμερα, περισσότερα από δώδεκα βιβλία του έχουν μεταφραστεί σε δεκαεπτά γλώσσες και βρίσκονται στις λίστες με τα ευπώλητα βιβλία κάθε χώρας.

Χόρχε Μπουκάι: Είμαστε αρκετά δυνατοί για να αντέξουμε την απόλυτη αλήθεια;

Ο άνθρωπος περπατούσε σ’ εκείνα τα σοκάκια της επαρχιακής πόλης. Είχε χρόνο και γι’ αυτό κοντοστεκόταν για λίγο μπροστά σε κάθε βιτρίνα, σε κάθε κατάστημα, σε κάθε πλατεία. Στρίβοντας σε μια γωνία βρέθηκε άξαφνα μπροστά σε ένα ταπεινό κατάστημα που η ταμπέλα του ήταν λευκή. Περίεργος, πλησίασε στη βιτρίνα και κόλλησε το πρόσωπο του στο κρύσταλλο για να καταφέρει να δει μέσα στο σκοτάδι… Το μόνο που φαινόταν ήταν ένα αναλόγιο μ’ ένα χειρόγραφο καρτελάκι που έγραφε:  Το μαγαζί της αλήθειας. Ο άνθρωπος έμεινε έκπληκτος. Σκέφτηκε ότι αν και διέθετε ανεπτυγμένη φαντασία, του ήταν αδύνατον να φανταστεί τι μπορεί να πουλούσαν. Μπήκε. Πλησίασε την κοπέλα που στεκόταν στον πρώτο πάγκο και τη ρώτησε: «Συγνώμη. Αυτό είναι το μαγαζί της αλήθειας;». «Μάλιστα, κύριε. Τι λογής αλήθεια θέλετε; Αλήθεια μερική, αλήθεια σχετική, αλήθεια στατιστική, πλήρη αλήθεια;». Ώστε, λοιπόν, πουλούσαν αλήθεια. Ποτέ δεν είχε φανταστεί ότι ήταν δυνατόν κάτι τέτοιο. Να πηγαίνεις σ’ ένα μέρος και να παίρνεις την αλήθεια, ήταν υπέροχο. «Θέλω πλήρη αλήθεια», αποκρίθηκε ο άνθρωπος χωρίς ταλάντευση. «Είμαι τόσο απηυδισμένος από τα ψέματα και τις πλαστογραφίες», σκέφτηκε. «Δε θέλω άλλες γενικεύσεις, ούτε δικαιολογίες, δε θέλω απάτες, ούτε κοροϊδίες». «Απόλυτη αλήθεια», διόρθωσε. «Μάλιστα, κύριε. Ακολουθήστε με». Η κοπέλα συνόδευσε τον πελάτη σ’ ένα άλλο μέρος του καταστήματος και δείχνοντας έναν πωλητή με αυστηρό ύφος, είπε: «Ο κύριος θα σας εξυπηρετήσει». Ο πωλητής πλησίασε και περίμενε τον πελάτη να μιλήσει. «Ήρθα να αγοράσω την απόλυτη αλήθεια». «Αχά. Συγνώμη, αλλά γνωρίζετε την τιμή;». «Όχι. Πόσο κοστίζει;», αποκρίθηκε τυπικά. Στην πραγματικότητα ήξερε ότι θα πλήρωνε όσο όσο για να έχει όλη την αλήθεια. «Για όλη την αλήθεια», είπε ο πωλητής, «το αντίτιμο είναι ότι ποτέ πια δεν θα έχετε την ησυχία σας». Ένα ρίγος διέτρεξε τη ράχη του ανθρώπου. Ποτέ δεν είχε φανταστεί ότι το κόστος θα ήταν τόσο υψηλό. «Ευ-ευχαριστώ… Συγνώμη…», ψέλλισε. Έκανε μεταβολή και βγήκε από το κατάστημα κοιτώντας το έδαφος. Ένιωσε λίγο θλιμμένος όταν κατάλαβε ότι δεν ήταν ακόμα προετοιμασμένος για την απόλυτη αλήθεια, ότι ακόμα χρειαζόταν ορισμένα ψέματα για να βρίσκει ανάπαυση, ορισμένους μύθους και εξιδανικεύσεις για να καταφεύγει, ότι ήθελε κάποιες δικαιολογίες για να μην αντιμετωπίζει τον ίδιο του τον εαυτό… «Ίσως αργότερα», σκέφτηκε.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

ΘΕΜΑ Α

Να αποδοθεί με 70 περίπου λέξεις το περιεχόμενο των τριών πρώτων παραγράφων του 1^ου κειμένου.

ΘΕΜΑ Β

1.      «Τη φράση την ακούμε συχνά σε πανηγυρικούς, αυτό όμως μάλλον εξανεμίζει την αξία της παρά την επικυρώνει. «Όλβιος όστις ιστορίας έσχε μάθησιν», είπε λοιπόν ο Ευριπίδης, ποτισμένος αυτός στην ιστορία, όπως κατανοούμε, ακόμα κι αν φαινομενικά μυθολογεί»:  

Να επαναδιατυπώσεις το περιεχόμενο της περιόδου (2^ο κείμενο) με πιο απλό τρόπο, προκειμένου να γίνει κατανοητό από όλους τους συμμαθητές σου.

2.      Να συσχετιστούν οι ερωτήσεις της 2^ης παραγράφου του 2^ου κειμένου με τον τίτλο του.

3.      Ποια είναι τα κυρίαρχα μέσα πειθούς στο δεύτερο κείμενο και ποιος ο ρόλος τους;

4.      Να βρεθούν οι μεταφορές που υπάρχουν στην τελευταία παράγραφο του 2^ου κειμένου, να εξηγηθεί ο ρόλος τους, να αποδοθούν με κυριολεκτικό λόγο και στη συνέχεια να επισημανθεί η υφολογική διαφορά που προκύπτει.

ΘΕΜΑ Γ

Με τη βοήθεια των κειμενικών δεικτών να αναδείξεις την άποψη του συγγραφέα για την αλήθεια και να τη σχολιάσεις.

ΘΕΜΑ Δ

 Λαμβάνοντας υπόψη τις απόψεις που διατυπώνονται στα μη λογοτεχνικά κείμενα, να αναπτύξεις σε ένα αποδεικτικό δοκίμιο 350 περίπου λέξεων την άποψη του Αριστοτέλη «φίλος μεν Πλάτων, φιλτάτη δε η αλήθεια» (αγαπητός ο Πλάτωνας, πιο αγαπητή όμως η αλήθεια).

Η ΑΝΑΡΤΗΣΗ ΕΓΙΝΕ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΙΚΑ ΜΙΑ ΣΗΜΑΔΙΑΚΗ ΗΜΕΡΑ:ΠΡΩΤΑΠΡΙΛΙΑ