Οδυσσέας Ελύτης: Τι σημαίνει «Ελλάδα» και τι «ελληνισμός» για τον σπουδαίο ποιητή

 Η Ελλάδα είναι για τον ίδιο ένα είδος «έκστασης και θάμβους», ενώ η γλώσσα «ένα ξαφνικό αγκάλιασμα της ψυχής με τη δύναμη και το βάθος υποβολής των φθόγγων»

Διακόσια χρόνια μετά την έναρξη του Αγώνα για την κήρυξη του ελληνικού κράτους και 110 χρόνια μετά τη γέννηση του Οδυσσέα Ελύτη, η ποιήτρια Ιουλίτα Ηλιοπούλου, που υπήρξε η σύντροφος της ζωής του, παρουσιάζει μιαν αντιπροσωπευτική επιλογή όχι από ποιήματα αλλά από πεζά του κείμενα για την Ελλάδα και τον ελληνισμό. Σε ένα κομψά σχεδιασμένο τομίδιο, που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ίκαρος υπό τον τίτλο «Η Ελλάδα του Ελύτη», η Ηλιοπούλου ανθολογεί χωρία και αποσπάσματα από τα βιβλία του ποιητή «Ανοιχτά χαρτιά» (1974), «Εν λευκώ» (1983) και «Συν τοις άλλοις» (2011, περιλαμβάνει εκλογή από τις συνεντεύξεις του). Κείμενα που μιλούν, όπως παρατηρεί η ανθολόγος στο εισαγωγικό της σημείωμα, για την Ελλάδα, την ιστορία του ελληνισμού, την ελληνική γλώσσα, την ελληνική θάλασσα και το Αιγαίο, την ελληνική φύση, την ελληνική τέχνη και την ελληνική πραγματικότητα. Τι ακριβώς μπορούμε να αποκομίσουμε από ένα τέτοιο απάνθισμα; Μεταπολιτευτικά, ο Ελύτης μπήκε συχνά στο στόχαστρο με επίκεντρο το τι φρονούσε για την Ελλάδα, αλλά και το πώς προσέγγιζε το Αιγαίο πέλαγος και το ελληνικό φως. Πολλές φορές έγιναν νύξεις για την υπέρμετρη εθνική του ιδεολογία, για τον μονολιθικό τρόπο με τον οποίο αντιμετώπιζε την ελληνική γλώσσα, εξυμνώντας με ενθουσιασμό τις υπεριστορικές αρετές της, καθώς και για την ωραιοποιητική του αντίληψη για το Αιγαίο και για τις ελληνικές θάλασσες.

Αρκεί να ξεφυλλίσουμε, έστω και με στοιχειώδη προσοχή, το ανθολόγιο της Ηλιοπούλου για να διαπιστώσουμε πως η κριτική που ασκήθηκε με αυτούς τους όρους στον Ελύτη βρίσκεται μακριά από το πραγματικό νόημα των γραπτών του, όταν δεν βαδίζει στην περιοχή του καθαρού μύθου. Ο ποιητής ξεκαθαρίζει ευθύς εξαρχής πως η Ελλάδα δεν αντιπροσωπεύει για τον ίδιο ένα πατριωτικό ή φυσιολατρικό αίσθημα, αλλά ένα είδος έκστασης και θάμβους. Το ίδιο ισχύει για το ελληνικό φως, που περιέχει όχι μόνο την απαστράπτουσα λάμψη του μα και το κενό ή σκιά και το μαύρο. Μικρή χώρα, απλωμένη σε μικρή έκταση, η Ελλάδα αποτελεί ένα σύνολο από πέτρες, βουνά, νερά, βράχους και θάλασσες οι οποίες πηγαίνουν πέρα από τον περιορισμένο τόπο τους, συνενώνοντας το Μυρτώο και τον Αχελώο με την Κριμαία, το Τέξας και τον Μισισιπή. Όσο για το Αιγαίο, δεν είναι γραφικότητα ή αφελής νεανικότητα, αλλά η ορμή και η διαύγεια του ακατάληπτου σε έναν ούτως ή άλλως πολυμερή και πολυπολικό κόσμο. Σε αναλόγως μυστηριακό και πολυσθενές κλίμα θα μιλήσει ο Ελύτης και για την ελληνική φύση, και κάπως έτσι καταλαβαίνει και την έννοια του κάθε άλλο παρά ελληνοπρεπούς ελληνισμού. Από την εποχή των προσωκρατικών και τα ελληνιστικά χρόνια μέχρι το Βυζάντιο και τον χριστιανισμό, τα πιο ετερόκλητα στοιχεία κινητοποιούνται και επιστρατεύονται προκειμένου να καταλήξουν στις πιο διαφορετικές ποικιλίες και διασταυρώσεις.

Και η ελληνική γλώσσα; Οι λέξεις, ο ήχος και η μακραίωνη επιβίωση των ελληνικών; Ο Ελύτης δεν είναι επιστήμονας και γλωσσολόγος ή μελετητής. Βλέπει τα φαινόμενα και τα καταγράφει ως ποιητής και η οπτική του έχει για άλλη μια φορά να κάνει με το θάμβος και με το θαύμα. Η γλώσσα αποκαλύπτει το μυστήριο της γέννησης των πραγμάτων, το ξαφνικό αγκάλιασμα της ψυχής μας με τη δύναμη και το βάθος υποβολής του φθόγγων – από εδώ αντλεί η γλώσσα το ήθος και την ηθική της, από εδώ ανασύρει και τη μεγάλη χρονική της διάρκεια. Γιατί η γλώσσα είναι μεταξύ άλλων ή είναι πρωτίστως ποίηση και επειδή η ελληνική ποίηση, από τη Σαπφώ και τον Όμηρο μέχρι και τις ημέρες μας, έχει καταφέρει να διατηρήσει στο ακέραιο, αν και με εντελώς διαφορετικό τρόπο κάθε φορά, τόσο το μέταλλο όσο και το μέγεθος της φωνής της.

Η Ελλάδα είναι για τον Ελύτη άσπρο και μαύρο, Δύση και Ανατολή, δημόσιος χώρος με πλήθος ιστορικές παραμορφώσεις, αλλά και τοπίο ανάπτυξης και κατίσχυσης του ατόμου, και εν κατακλείδι ένα αξεχώριστο άθροισμα φυσικών και ηθικών ποιοτήτων χωρίς ιδεολογικό και ρητορικό πρόσημο. Όπως το λέει ο ίδιος: «Ελιά και λουΐζα, μάρμαρο και πευκώνας, νεράντζι και θαλασσόβραχος, πάντοτε στα όρια του θαύματος».

Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ

 

«Διαστημικά σκουπίδια»

 Το πρόβλημα των συγκρούσεων και η μόλυνση -Πώς επηρεάζεται η Γη

ΤΡΥΦΩΝΑΣ ΚΑΪΣΕΡΛΙΔΗΣ 09/05/2021

Μπορεί να έληξε ο συναγερμός για τον κινεζικό πύραυλο και την ανεξέλεγκτη επανείσοδό του στην ατμόσφαιρα, αλλά επανέφερε στο προσκήνιο το τεράστιο πρόβλημα τα με τα διαστημικά σκουπίδια γύρω από τη Γη.

Η Κίνα είχε σπεύσει να υποβαθμίσει την ανησυχία για την πιθανότητα ο πύραυλος «Μεγάλη Πορεία 5Β» να πέσει σε κατοικημένη περιοχή ή αεροσκάφος εν πτήσει. Και αυτή τη φορά φαίνεται πώς κέρδισε το στοίχημα. Αλλά το πρόβλημα παραμένει και μάλιστα εντείνεται καθώς το διάστημα αποτελεί πλέον στόχο όχι μόνον εθνικών διαστημικών προγραμμάτων, αλλά και του ιδιωτικού τομέα. Σύμφωνα με τις σχετικές διεθνείς συνθήκες οι ιδιωτικές εταιρείες που δραστηριοποιούνται στο διάστημα και αναμένεται μέσα στα επόμενα χρόνια να θέσουν σε χαμηλή τροχιά γύρω από τη Γη 45.000 δορυφόρους, υπόκεινται στη νομική ευθύνη των χωρών που τις φιλοξενούν. Κι αν προσθέσει κανείς και τους περίπου 9.300 τόνους διαστημικών σκουπιδιών που ήδη περιφέρονται γύρω από τον πλανήτη μας, το πρόβλημα των συγκρούσεων στο διάστημα και της μόλυνσής του με συντρίμμια πυροδοτεί έντονες ανησυχίες.

Μόλις τον περασμένο μήνα οι υπεύθυνοι στο κέντρο ελέγχου της SpaceX στην Καλιφόρνια προειδοποίησαν τους αστροναύτες που βρίσκονταν σε τροχιά να φορέσουν τις διαστημικές τους στολές και να επιστρέψουν στις θέσεις τους καθώς ένα διαστημικό σκουπίδι ενδεχομένως να έπεφτε πάνω στην κάψουλά τους. Πριν απ’ αυτό το περιστατικό, ένα κομμάτι μπογιάς μεγέθους νυχιού έπεσε στο παρμπρίζ ενός διαστημικού λεωφορείου διαπερνώντας τα δύο από τα τρία στρώματα γυαλιού. «Το πρόβλημα με τα διαστημικά σκουπίδια είναι γνωστό εδώ και καιρό, αλλά τώρα ο ανταγωνισμός εντείνεται στο διάστημα. Δεν έχουμε μόνον δύο χώρες [ΗΠΑ και Ρωσία], αλλά και τους Κινέζους και την Ευρωπαϊκή Διαστημική Υπηρεσία μεταξύ άλλων. Κι όταν μπαίνουν πολλοί στο παιχνίδι, τα πράγματα περιπλέκονται», λέει η Τζοάν Γκαμπρινόβιτς, καθηγήτρια στο National Center for Remote Sensing, Air, and Space Law του Mississippi Law Center των ΗΠΑ.

Ο κίνδυνος των συγκρούσεων στο διάστημα

Ειδικά έχουν διατυπώσει πολλάκις τις ανησυχίες τους για τους κινδύνους συγκρούσεων στο κοντινό διάστημα από το 2009, όταν δύο δορυφόροι, ο Iridium 33 και ο εγκαταλειμμένος ρωσικός στρατιωτικός Kosmos-2251 συγκρούστηκαν σε ύψος περίπου 42 χλμ. πάνω από τη Σιβηρία και έσπασαν σε χιλιάδες κομμάτια – θέμα που πυροδότησε έντονο προβληματισμό και αποτέλεσε το αντικείμενο μεγάλου συνεδρίου που διοργάνωσε τον περασμένο μήνα η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Διαστήματος.

«Πολλά πράγματα τίθενται σε χαμηλή τροχιά γύρω από τη Γη και κάποια εξ αυτών πιθανώς να συγκρουστούν», τόνισε η Γκαμπρίνοβιτς.

Σύμφωνα με τον αστροφυσικό του Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics, Τζόναθαν Μακ Ντάουελ, η Κίνα είχε κάθε λόγο να γνωρίζει ότι ο πύραυλος Μεγάλη Πορεία 5Β ήταν απρόβλεπτος και θα ξέφευγε από έλεγχο, αλλά αμέλησε τονίζοντας ότι θα πέσει στον ωκεανό, αν και ο προηγούμενος πριν από ένα χρόνο είχε πέσει σε χωριά στην Ακτή του Ελεφαντοστού στην Αφρική, ευτυχώς χωρίς να προκαλέσει θύματα.

Οι προοπτικές περισυλλογής των διαστημικών σκουπιδιών

Η ανεξέλεγκτη πτώση του κινεζικού πυραύλου ίσως δώσει μια ώθηση σε κυβερνήσεις και αρμόδιους διεθνούς οργανισμούς να ασχοληθούν επισταμένα με το φλέγον αυτό ζήτημα, αλλά και ευκαιρίες σε ιδιωτικές εταιρείες όπως η Astroscale, με έδρα στη Βρετανία, που προετοιμάζονται να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα προσφέροντας υπηρεσίας συλλογής εμπορικών διαστημικών σκουπιδιών.

Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Διαστημική Υπηρεσία περίπου 6.900 από τους 11.370 δορυφόρους, που έχουν τεθεί σε τροχιά γύρω από τη Γη, κυκλοφορούν στο κοντινό μας διάστημα και περίπου 4.000 εξ’ αυτών παραμένουν σε λειτουργία, αλλά το Space Surveillance Networks παρακολουθεί συνολικά 28.160 διαστημικά σκουπίδια, αφού έχουν καταγραφεί πάνω από 560 περιστατικά με διαλύσεις, εκρήξεις, συγκρούσεις δορυφόρων με αποτέλεσμα τη διάλυσή τους.

Η Astroscale χρησιμοποιεί το όχημα ELSA-d σε μια δοκιμή σε χαμηλή τροχιά γύρω από τη Γη για να δείξει ότι είναι όντως εφικτή η συλλογή διαστημικών σκουπιδιών – εγχείρημα εξαιρετικά δύσκολο, ειδικά αν ο στόχος περιδινίζεται με μεγάλη ταχύτητα. Στη δοκιμή χρησιμοποιείται ένας δορυφόρος για να συλλάβει με τη βοήθεια ενός μαγνήτη ένα δοκιμαστικό μη επανδρωμένο όχημα, ενώ για μεγαλύτερα αντικείμενα θα απαιτείται ρομποτικός βραχίονας. Όμως, όπως λέει ο διευθυντής της εταιρείας, το πραγματικό πρόβλημα μπορεί να μην είναι τα μεγάλα διαστημικά σκουπίδια, που γίνονται πρωτοσέλιδα και κάνουν τους κατοίκους του πλανήτη μας να στρέφουν ανήσυχα τα βλέμματά τους στον ουρανό. «Το μεγάλο πρόβλημα δεν είναι τα μεγάλα διαστημικά σκουπίδια, αλλά όταν αυτά διαλύονται σε μικρότερα συντρίμμια. Ένα θραύσμα μόλις ενός εκατοστού μπορεί να διαλύσει ένα διαστημόπλοιο και κινείται με τόσο μεγάλη ταχύτητα, που αγνοείς την ύπαρξή του από το έδαφος. Θέλουμε να αποφύγουμε μια καταστροφή, γι’ αυτό και είναι πολύ σημαντικό να φροντίζουν οι κυβερνήσεις να συλλέγουν και να επαναφέρουν στη Γη τα παλιά και σπασμένα διαστημικά αντικείμενα».

Πηγή: iefimerida.gr

Ο Ρήγας ως βούληση και ως παράσταση

 Στέλιος Ράμφος: Ο Ρήγας ως βούληση και ως παράσταση

Ο Ρήγας πρώτος συνέλαβε την ιδέα της απελευθερώσεως του γένους και τη δημιουργία ανεξάρτητου ελληνικού κράτους με πολιτικά κριτήρια. Προσπαθούσε να τη μεταδώσει και να την κάνει πράξη απευθυνόμενος στον λαό με τη γλώσσα του συναισθήματος και συνδύαζε το απελευθερωτικό μήνυμα με θέματα που δυνάμωναν τις ελπίδες των Ρωμιών για απολύτρωση. Καταλάβαινε πως χωρίς έκλυση εσωτερικής ενέργειας, ο απλός άνθρωπος δεν γινόταν να εξεγερθεί και να διακινδυνεύσει την ύπαρξή του. Και ο ίδιος άλλωστε δεν υστερούσε σε συναίσθημα, μολονότι το συνδύαζε με τον λόγο.
 
Από το 1790 προσπαθούσε να μεταφέρει τις ιδέες του γαλλικού Διαφωτισμού εκλαϊκευτικά προς τους Ελληνες και τους ελληνομαθείς των Βαλκανίων. Εξέδωσε το «Φυσικής Απάνθισμα», μεταφράσεις γαλλικών και γερμανικών κειμένων εναντίον των δεισιδαιμονικών προλήψεων και υπέρ του κριτικού ελέγχου. Τον ίδιο χρόνο δημοσίευσε το «Σχολείον των ντελικάτων εραστών», δική του διασκευή διηγημάτων του Ντε λα Μπρετόν, όπου συσχετίζει τον φωτισμένο νου με την υπέρβαση των κοινωνικών ηθών της παραδόσεως. Η εθνική απελευθέρωση εδώ σήμαινε και απελευθέρωση από αναχρονιστικές συμβάσεις.
 
Ακολουθεί, το 1797, ο «Ηθικός Τρίπους», με έμμετρες δικές του διασκευές της «Βοσκοπούλας των Αλπεων» του Μαρμοντέλι και των «Ολυμπίων» του Μεταστασίου, με στόχο πάλι την ηθική ελευθερία του ανθρώπου. Τον ίδιο χρόνο μεταφράζει, μαζί με τον Γ. Βεντότη, τον τέταρτο τόμο της «Περιηγήσεως του νέου Αναχάρσιδος εις την Ελλάδα», ο οποίος αναφέρεται στην πατρίδα του, τη Θεσσαλία. Η γνωριμία του Νεοέλληνα με τους μεγάλους προγόνους ήταν αδύνατον να μείνει εκτός των σχεδιασμών του Ρήγα. Ετσι δεν έχασε την ευκαιρία να συνυφάνει την αφήγηση του συγγραφέως των «Περιηγήσεων», αββά Βαρθολομαίου, με την οδυνηρή πραγματικότητα της Τουρκοκρατίας και να διασταυρώσει την υπόθεση της απελευθερώσεως των Ελλήνων με τα ενδιαφέροντα του ευρωπαϊκού κλασικισμού.
 
Καθώς όμως η περιδιάβαση του Ανάχαρσι ζητούσε και εποπτική της αποτύπωσης, ο Ρήγας σχεδίασε και δημοσίευσε, επίσης το 1797, τη «Χάρτα της Ελλάδος». Εκεί, μαζί με την απεικόνιση της περιοχής νοτίως του Δουνάβεως, των νήσων του Αιγαίου και της δυτικής Μικράς Ασίας, περιέγραφε το μεγαλείο της ελληνικής αρχαιότητας, επιμένοντας στις νίκες εναντίον των Περσών, τονίζοντας την ιστορική συνέχεια του αρχαίου με τον νέο ελληνισμό και αναδεικνύοντας τις δυνατότητες πολιτικής αλλαγής, με δεδομένη την παρακμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Δεν θα ήταν αθέμιτο να μιλήσει κανείς για την πρώτη τυπογραφική αποτύπωση της Μεγάλης Ιδέας και να επισημάνει πως ο μετά μισόν αιώνα εισηγητής της Ιωάννης Κωλέττης μνημόνευε τον Ρήγα, μιλώντας για το δικό του πολιτικό όραμα.
 
Την ίδια πάντα χρονιά, ο Ρήγας έδωσε πολιτική μορφή στο σχέδιό του, με την «Νέαν πολιτικήν διοίκησιν των κατοίκων της Ρούμελης, τη Μικράς Ασίας, των Μεσογείων νήσων και της Βλαχομπογδανίας». Το έργο περιλαμβάνει την Επαναστατικήν Προκήρυξιν, την Διακήρυξιν των Δικαίων του ανθρώπου, το Σύνταγμα και τον Θούριο. Στο προοίμιο του Συντάγματος βρίσκουμε την πιο γλαφυρή διακήρυξη του πιστεύω του.
 
Υπόβαθρο του κοινωνικού του συστήματος, ο Ρήγας έθετε το φυσικό δικαίωμα της ισότητος και την ελευθερία θρησκευτικών πεποιθήσεων, γλωσσικής εκφράσεως, φυλετικής και εθνικής καταγωγής. Ο νόμος βρίσκεται υπεράνω φτωχών και πλουσίων, οι κοινωνικές ιεραρχίες απορρίπτονται, ιδρύονται δημόσια σχολεία παντού και για τα δύο φύλα, με ιδιαίτερη μέριμνα της μητρικής γλώσσας. Πολιτικά ο Ρήγας κινείται πέρα της φιλελεύθερης αρχής της διακρίσεως των εξουσιών και είναι χαρακτηριστικό πως μεταφράζει το ριζοσπαστικό γαλλικό σύνταγμα του 1793, όχι τη μετά δύο χρόνια μετριοπαθή του τροποποίηση. Η εκτελεστική εξουσία εξαρτάται από το νομοθετικό σώμα κι αυτό με τη σειρά του υπόκειται στη λαϊκή βούληση, η οποία εκφράζεται με τοπικές συνελεύσεις και εκλογές. Ο λαός είναι «αυτοκράτωρ», τουτέστιν κυρίαρχος, και η εξουσία του φθάνει μέχρι του δικαιώματος να επαναστατήσει, εφόσον απειλείται η ελευθερία του.
 
Ο Ρήγας ήταν άνθρωπος ενθουσιώδης, ανυπόμονος και ονειροπόλος. Θα έλεγε κανείς ότι προέβαλε τον ψυχικό του κόσμο στα εξωτερικά γεγονότα. Εξ ου και η ατυχής συγκυρία που επέφερε τη σύλληψη και τη θανάτωσή του αρκούσε ώστε να εξανεμιστούν όσα σχεδίαζε. Δεν έχω κατά νου, τα περί επαναστάσεως στη Μάνη και την εικαζομένη συνδρομή του Ναπολέοντος  – αυτά ανήκουν στη σφαίρα των επιθυμιών και των αγαθών προθέσεων. Αναφέρομαι σε κάτι συγκεκριμένο: καλούσε χριστιανούς και Τούρκους να ενωθούν εναντίον της σουλτανικής καταπιέσεως, χωρίς να διανοείται πως τους ζητούσε το αδιανόητο. Το πράγμα μού θυμίζει κάποια ομάδα της άκρας Αριστεράς, η οποία, στη γερμανική κατοχή, αντί να σκέπτεται την αντίσταση, καλούσε τους Ελληνες, εν ονόματι του «επαναστατικού ντεφαιτισμού», να ενωθούν με τους Γερμανούς στρατιώτες, σε μια προοπτική ανατροπής του ναζισμού, καταπαύσεως του πολέμου και πανευρωπαϊκής σοσιαλιστικής αλλαγής!
 
Ηδη, το 1834, ο Ιωάννης Φιλήμων, στο δοκίμιό του για τη Φιλική Εταιρεία, αναρωτιέται για τις ικανότητες του Ρήγα. Τιμά την προσπάθεια που κατέβαλε, αναγνωρίζει πως «η δόξα της μεταβολής του 1821 ανήκει κατά μέγα μέρος εις τούτον», αλλά αμφιβάλλει για το ηγετικό του χάρισμα. Κατά την εκτίμησή του είναι «μεγαλόφρων και επιχειρηματίας, αλλ’ όχι τόσον σκεπτικός και κρυψίνους· κάτοχος γνώσεων πολλών και ζωηρός εις το πνεύμα, αλλ’ επιπόλαιος εξεταστής των πραγμάτων και μάλλον της καταστάσεως του έθνους του: ο Ρήγας φαίνεται μάλλον ο Ανθρωπος και όχι ο αρχηγός». Λίγες σελίδες πιο κάτω θα προσθέσει: «Ηθέλησεν ίσως ν’ αφιερωθεί όλως διόλλου εις μέτρα δραστήρια και εις ελπίδας εξωτερικάς διά την ελευθερίαν της πατρίδος του. Θέλομεν δε ίδει αντικείμενας εις τούτο τας αρχάς του Συστήματος των Φιλικών, ως θεμελιουμένας εις ελπίδας εσωτερικάς και εις την μοναδικήν κίνησιν των όπλων της Ελλάδος».
 
Ο Ρήγας υποδαύλισε, όσο κανείς άλλος στα χρόνια του, την προσδοκία της απελευθερώσεως και τη συνδύασε με κοινωνικό μετασχηματισμό και ηθική ανάπλαση του ανθρώπου. Μετέφραζε τις ιδέες του «ποιητικά» («έγραφε τροπάρια άλλοσθε», κατά τον Κολοκοτρώνη), με σκοπό να τις προσλάβουν όσοι δεν είχαν παραστάσεις να υποδεχθούν το πνεύμα του Διαφωτισμού – οι απλοί άνθρωποι και ιδίως οι Κλέφτες. Σ’ εκείνους απηύθυνε τους πρώτους στίχους του «ορμητικού» του τραγουδιού, του Θούριου, προτρέποντάς τους να εξεγερθούν.
 
Ποιοι άλλοι ζούσαν στα στενά μονάχοι σαν λιοντάρια, στις ράχες στα βουνά; Οι αποδέκτες στην αρχή τραγουδούσαν απλώς τον Θούριο, σιγά σιγά όμως το τραγούδι περνούσε στις ψυχές σαν εσωτερικό αντίγραφο στη θλίψη τους.
 
Ομως η Ελλάδα δεν ήταν αυτό που νόμιζε – πολύ περισσότερο οι Αρματολοί και οι Κλέφτες. Τα έπλαθε όλα μέσα του σαν σε όνειρο και τον κρατούσε αυτό που επιθυμούσε. Απευθυνόταν σε υποταγμένους χωρικούς και σε ανυπότακτους ορεσίβιους, διεκδικώντας τη συναισθηματική και λοιπή καθοδήγηση στον ξεσηκωμό τους. Η εμβατηριώδης ιδιοσυγκρασία του ισοπέδωνε κάθε πολιτισμική ιδιαιτερότητα και ο ανυπόμονος ενθουσιασμός του παρέβλεπε τους διεθνείς γεωπολιτικούς συσχετισμούς, ενώ του έλειψε ο χρόνος για να κατανοήσει τη βαρύτητα των διεθνών συγκυριών και να μετακινηθεί έτσι από την προνεωτερική ανιστορική πίστη στη νεωτερική ιστορική συνείδηση. Εφυγε απολύτως βέβαιος για την ευτυχή έκβαση των σχεδίων του. Πίστευε, άρα ήξερε!
 
Οπως κι αν έχουν τα πράγματα, ό,τι κι αν πρέσβευε ως υπέρμαχος του Διαφωτισμού και γιακωβινικής κοπής δημοκρατίας, ο Ρήγας αξίζει τη θέση που του δόθηκε στο πάνθεον των ηρώων της Παλιγγενεσίας. Με τον τρόπο του και τον μαρτυρικό του θάνατο, τόνωσε και εξύψωσε το πολεμικό αίσθημα των Ελλήνων, τους φιλοτίμησε εθνικά στην απόφαση να επαναστατήσουν ακόμη και με τίμημα τη ζωή τους. Επομένως έχει ξεχωριστή σημασία να παρακολουθήσουμε τη μεταθανάτιο αναγνώριση του Ρήγα ως συμβόλου της εθνεγερσίας, σε μια κοινωνία εντελώς διαφορετική από εκείνη που ο ίδιος φανταζόταν. Θέλω να πω: κοινωνία με ανθεκτικά αρχαϊκά κοιτάσματα, όπου ρίζωναν και ριζώνουν ακόμη εν πολλοίς οι ψυχικές ανάγκες και ο ανορθολογισμός των Νεοελλήνων. Εκεί αποφασίσθηκε η μοίρα του συμβολικού Ρήγα. Καθώς χρειάζονταν, οπωσδήποτε, οι πρόγονοί μας τη θεία επίγνωση για να προκόψουν στην ανεξάρτητή τους ύπαρξη, συνδύασαν στο φαντασιακό τους τον απόστολο της αληθείας με τη θυσία του και προσέφεραν τον Ρήγα ως φωτοδότη μάρτυρα στις επερχόμενες γενεές.
 
Ενδεικτική της πιεστικής παρουσίας του προνεωτερικού στον πολιτισμό μας είναι η διαχείριση του συμβολικού Ρήγα. Ακολουθήσαμε κι εδώ τη στρατηγική της μετατροπής του σε μνημείο του παρελθόντος, προκειμένου να αποφευχθεί η εκβολή του στο μέλλον. Μεταβάλαμε, κατά την παράδοση, τον συμβολισμό του σε στερεότυπο επαναλαμβανόμενο στην παιδεία και στους εορτασμούς μας τελετουργικά. Μέσω της επαναλήψεως ο τελετουργισμός καλλιεργεί λογικές με περιεχόμενο την αέναη επιβεβαίωση ορισμένης «αλήθειας», ανεξαρτήτως πραγματικότητος. Συντηρεί έτσι νοοτροπίες, οι οποίες επιβάλλουν τις μονόχνοτες πεποιθήσεις τους στη ζωή, για να την κρατούν απολίθωμα με κύρος αιωνίου. 

Ως νοοτροπία το τυποτελετουργικό απλώνεται δυνητικά όπου ταξιδεύει η σκέψη. Υπ’ αυτό το πρίσμα, η καθιερωμένη σημασία του έργου και της θυσίας του Ρήγα δεν είναι ταυτόσημη με το ίδιο το έργο και τη θυσία του. Το τυπο-σύμβολο του φωτοδότη μάρτυρα απορροφά τη ζωντάνια του ανθρώπου Βελεστινλή, ενώ η ζωντάνια του θα έπρεπε να περισσεύει από το τυπικό και να το ξεχειλίζει. Διά του επαναλαμβανόμενου τυποτελετουργικού, το παρελθόν τείνει ακριβώς να επιβάλει τον μονοσήμαντο συμβολισμό του στο παρόν και στο μέλλον.
 
Ο Ρήγας έδωσε το παν για την ελευθερία των Ελλήνων, αλλά τη θέση του πολυδύναμου ιστορικού συμβόλου του κατέλαβε ένα λιπόσαρκο ανιστορικό σύμβολο. Το κήρυγμά του και η θυσία του άδειασαν από το περιεχόμενο των ιδεών του. Αντί ο συμβολισμός τους να μορφοποιεί την πνευματική υπόσταση του ανδρός, την περιτύλιξε με την αχλύ του μύθου, για να την παραδώσει εν συνεχεία σαν στερεότυπο στο πρόσφορο τελετουργικό. Δεν υπαινίσσομαι συνωμοσία εναντίον της μνήμης του προσώπου του, με διαστρεβλώσεις και συγκαλύψεις παραπλανητικές. Λέω πως εξαιτίας των προνεωτερικών στοιχείων της νοοτροπίας μας, μια πηγή εμπνεύσεως κατήντησε τύπος πλήξεως.
 
Η τελετουργία επιτελεί, με τον τρόπο της, έργο συνεκτικό στα πλαίσια μιας κοινότητος. Είναι σημείο και παράγων της ταυτότητος των ανθρώπων της. Αυτή την περίκλειστη ενότητα υπηρετεί, ενώ η συνοχή της δοκιμάζεται όταν εκδηλώνεται στους κόλπους της πολυφωνία, οπότε ζητείται επανορθωτική ενέργεια. Την επιφέρει αγχολυτικά η αποκατάσταση της μονοφωνίας. Οπως η αγωνία έχει συμβολική την προέλευση, έτσι καταπραΰνεται στη σφαίρα της τελετουργίας. Αντίθετα, η συνοχή της νεώτερης κοινωνίας δοκιμάζεται όταν φθίνει το νόημα της ζωής, ενώ η διαταραχή αποκαθίσταται μόλις αυτό ανανεωθεί. Στον σύγχρονο κόσμο, την κοινωνική συνοχή εγγυώνται οι κρατικοί θεσμοί, ανεξαρτήτως διαφορών θρησκευτικής πίστεως, χρώματος, φύλου, βάσει της ισονομίας και της ελευθερίας των πολιτών. Εδώ ο τελετουργικός χρόνος περιχωρείται στη ροή του γίγνεσθαι, αντί να βρίσκεται μονίμως σε προστριβές μαζί του και με την ιστορικότητα.
 
Η κατάσταση ωστόσο επιβαρύνεται όταν το τελετουργικό χάνει την αυτοσυνείδηση και ανάγει την παράστασή του σε αλήθεια. Τότε επιμένει τυραννικά να προσαρμόζει τα πάντα στον τύπο του, θέλει η επιβίωσή του να προέχει και αυτής της ανθρώπινης υπάρξεως, οπότε τρώει αδίστακτα τα παιδιά του. Το πράγμα μού φέρνει συνειρμικά στον νου εκείνη την πανάρχαια τελετουργία, όπου εις υγείαν και μακροημέρευση του πραγματικού βασιλιά, η φυλή θανάτωνε κατά τακτά διαστήματα ένα ψευδοβασιλέα. Εν προκειμένω ψευδοβασιλιάς θα μπορούσε μεταφορικά να είναι ο συμβολικός Ρήγας και πραγματικός βασιλέας η αποπετρωμένη παράδοση. (ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ)
 
* Ο κ. Στέλιος Ράμφος είναι συγγραφέας. 

 

Αινιγματικές αντιφάσεις

 Ο χρόνος τρέχει, η επέτειος (διακόσια χρόνια από την επανάσταση του 1821) θα λήξει με κάποιες ακόμα «εκδηλώσεις» – η λέξη σε εισαγωγικά για να δηλώσει το ανόητο κυνηγητό εντυπωσιασμού. Οι εορτασμοί συνήθως ευκολύνουν την αποφυγή ερωτημάτων, το έμφοβο γάντζωμα στα «συμφωνημένα αυτονόητα». Κανένας δεν γιορτάζει στους θεσμοποιημένους «εορτασμούς», παθητικά μόνο εισπράττουμε εντυπώσεις. Οργανωτικούς υπεύθυνους των «εορτασμών» ορίζει το κράτος, κατά κανόνα, κάποιους επιδέξιους τεχνολόγους του εντυπωσιασμού. Μην περιμένουμε κάτι καλύτερο.

«Γιορτάζουμε» τα διακόσια χρόνια από την «εθνεγερσία», όπως τη λέμε: την απελευθέρωσή μας από τυραννική σκλαβιά που κράτησε τριακόσια εξήντα οχτώ (368) χρόνια. Ο εορτασμός δεν προβλέπει ερωτήματα, προβληματισμούς – κανένας δεν ρωτάει (δεν ενδιαφέρεται να μάθει) τι ακριβώς γιορτάζουμε και ποιο το συλλογικό μας υποκείμενο που γιορτάζει. Ποιο «εμείς» παρέμεινε το ίδιο τόσους αιώνες – ποιοι ήταν εκείνοι που σκλαβώθηκαν το 1453, ποιοι αυτοί που επαναστάτησαν το 1821 και ποιοι εμείς, σήμερα, που πανηγυρίζουμε, με επίσημους καλεσμένους μας, την επέτειο; Ποια κοινά γνωρίσματα μας επιτρέπουν να λέμε «εμείς» και για τις τρεις αυτές διαφορετικές στιγμές και περιπτώσεις; 

Σίγουρα το κοινό δεδομένο δεν είναι η φυλή. Χιλιόχρονη η αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης – Κωνσταντινούπολης, που αλώθηκε το 1453 από τους Οθωμανούς Τούρκους, είχε κοινή γλώσσα την ελληνική, άξονα κοινωνικής συνοχής την Ορθόδοξη Χριστιανική Εκκλησία, και ήταν σαφέστατα πολυεθνική και πολυφυλετική. Οι πληθυσμοί που εξεγέρθηκαν το 1821, από τη Μολδοβλαχία ώς την Κρήτη, επίσης δεν είχαν φυλετική – εθνική ομοιογένεια, είχαν όμως την ίδια «πίστη» (ίδιο εμπειρικό «νόημα» της ύπαρξης και των σχέσεων κοινωνίας της ύπαρξης), όπως και την ίδια γλώσσα.

Με το βιωματικό – εμπειρικό φορτίο που κομίζουν οι λέξεις, θα ήταν ακριβέστερο να πούμε ότι, σε όλους αυτούς τους αιώνες, από το 1453 ώς το 1821, οι λέξεις Ελληνισμός – Ελληνας – ελληνικότητα δήλωναν έναν «πολιτισμό», πολυεθνικό, πολυφυλεκτικό – δύσκολα θα λέγαμε και πολύγλωσσο, επειδή το βιωματικό αντίκρισμα των λέξεων που παραπέμπουν στον τρόπο ή πολιτισμό των Ελλήνων, δεν μεταβιβάζεται με μόνη την κατανόηση των σημαινόντων, απαιτείται και η εμπειρική σχέση, η κοινωνούμενη μετοχή στα σημαινόμενα. Π.χ., τα σημαινόμενα των λέξεων λόγος, αλήθεια, σχέση, κοινωνία, πόλις δεν συμπίπτουν ούτε κατελάχιστο με τις λέξεις ratio, veritas, relatio, societas, urbs. Ο παράγων, που μέσα στην Ιστορία διαφοροποιεί τους πολιτισμούς (νοο-τροπίες και πρακτικές βίου), είναι η βιωματικά (από τους πολλούς) αφομοιωμένη αιτιολόγηση και σκοποθεσία της ύπαρξης και των υπαρκτών.

Ποια είναι η αιτία και ποιος ο σκοπός της ύπαρξης και των υπαρκτών δεν το πληροφορούμαστε από κάποια επιστήμη, θρησκεία ή ιδεολογία. Το ίδιο όπως και τη μητρική αγάπη, την πατρική ευθύνη, τον έρωτα, την «αίσθηση» της πατρίδας, δεν τα γνωρίζουμε επειδή κάποιος μας τα δίδαξε, η γνώση, όση και όποια έχουμε γι’ αυτά, «γεννήθηκε» μέσα μας από την εμπειρία, «ανεπαισθήτως». Προέκυψε η γνώση από τις σχέσεις μας με τα πραγματικά δεδομένα της ζωής μας, σχέσεις πετυχημένες ή ανεπαρκείς, ελλειμματικές, πάντως από σχέσεις, όχι από διδασκαλία, ή από το «κύρος» κάποιας αυθεντίας.

Η αφετηριακή και θεμελιώδης διαφορά του πολιτισμού των Ελλήνων από τον πολιτισμό που «γέννησαν» οι βαρβαρικοί πληθυσμοί των εισβολέων (από τον 4ο έως και τον 6ο μ.Χ. αιώνα) στην ευρωπαϊκή Δύση, θα μπορούσε να συνοψιστεί σε μία, ίσως, πιστοποίηση: Τα βαρβαρικά φύλα ταύτισαν τη γνώση με την ατομική κατανόηση (cogito ergo sum), οι Ελληνες (από την εποχή του Ηράκλειτου) ταύτιζαν τη γνώση με την ενεργό μετοχή στην εμπειρία της σχέσης. Ας υπήρχε ένας, έστω και μόνο ένας από τους επαγγελματίες της εξουσίας στην Ελλάδα σήμερα, που να καταλαβαίνει (όχι να νομίζει ότι καταλαβαίνει) τη διαφορά του πολιτισμού των Ελλήνων (προϊόντος του αθλήματος της «πόλεως») από τον εφιάλτη του ατομοκεντρισμού των «δικαιωμάτων» στις μέρες μας.

Οι μήνες περνούν ταχύτατα, η χρονιά της επετείου (διακόσια χρόνια από την επανάσταση του 1821) θα λήξει με κάποιες ακόμα καλοπληρωμένες «εκδηλώσεις» της κωμικοτραγικής άγνοιας που ενέπνευσε τον όλο «εορτασμό». Αν μεταξύ των αναγνωστών αυτής εδώ της επιφυλλίδας υπάρχουν κάποιοι «συλλέκτες» ιστορικών τεκμηρίων, εν προκειμένω της ακάθεκτης αυτοκαταστροφικής μανίας του σημερινού Ελληνισμού, ας αποκτήσουν το βιβλίο Ιστορίας της Πέμπτης Τάξης του Δημοτικού Σχολείου. Τίτλος: «Ιστορία στα βυζαντινά χρόνια». Το βιβλίο δεν τολμάει την παραμικρή σύνδεση του «Βυζαντίου» και των «Βυζαντινών» με τους Ελληνες και τον πολιτισμό των Ελλήνων. Αγνοεί ότι η πολιτειακή πραγματικότητα της ελληνορωμαϊκής «Οικουμένης» ονομάζεται για πρώτη φορά «Βυζάντιο» το 1557, από τον Ιερώνυμο Wolf, απόγειο της οργανωμένης προπαγάνδας που είχε μετονομάσει και τους Ελληνες σε «Γραικούς» (περιφρονητικά «εξωμότες»). Οι βαρβαρικοί έποικοι στη Δυτική Ευρώπη ονόμαζαν «Ελληνες» μόνο τον π.Χ. Ελληνισμό!

Εξαγοραστήκαμε φτηνιάρικα, με εθελοδουλεία έσχατης αδιαντροπιάς, χωρίς το ελάχιστο κατάλοιπο αξιοπρέπειας, χωρίς ίχνος τόσων αιώνων αρχοντιάς. Τουλάχιστον ας μας έδινε την παρηγοριά ο πρωθυπουργός να θυσιάσει ελάχιστο χρόνο ενδιαφέροντος για την ιστορική συνείδηση των παιδιών της Πέμπτης Δημοτικού. Χρήστος Γιανναράς , 11.04.2021, ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ