ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 2013

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

Γ΄ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ΄ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β΄)

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 17 ΜΑΪΟΥ 2013 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ:

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΡΕΙΣ (3)

ΚΕΙΜΕΝΟ

Τη ζωή στη Γη ο άνθρωπος ελάχιστα την σέβεται, η ζωή όμως σε άλλους κόσμους διεγείρει το ενδιαφέρον και τη φαντασία του. Είναι άραγε περιέργεια, κατακτητική διάθεση ή απλώς ένα διανοητικό παιχνίδι; Ίσως όλα μαζί, ταυτόχρονα όμως κι ένα βαθύ αίσθημα μοναξιάς. Άλλωστε τη ζωή του εδώ ο άνθρωπος την έχει καταστήσει πιεστική και ανούσια. Περιμένει λοιπόν ένα χέρι βοηθείας και παρηγοριάς από τους πλανήτες και τα μακρινά άστρα. Ακόμη όμως και αν δεχθούμε με αισιοδοξία ότι η ζωή δεν ανθίζει μόνον στη Γη, αλλά ότι αφθονεί στο Σύμπαν, ένας άλλος καθοριστικός παράγοντας ορθώνεται. Είναι ανάγκη να συνειδητοποιηθεί –όσο και αν αντιτίθεται στις ενδόμυχες επιθυμίες μας– ότι με τη ζωή αυτή η επικοινωνία εμφανίζεται, για το ορατό τουλάχιστον μέλλον, ανέφικτη.

Με τη ζωή λοιπόν στο Σύμπαν είναι αδύνατο να επικοινωνήσουμε, η ζωή όμως γύρω μας ανθίζει. Η ζωή εδώ, σ’ έναν μικρό και πανέμορφο πλανήτη, ανέδειξε ύστερα από σιωπηλές διεργασίες που διήρκεσαν δισεκατομμύρια χρόνια μια θαυμαστή ποικιλία έμβιων όντων. Οι θάλασσες και τα δάση της Γης, τα βουνά και οι πεδιάδες της αποκαλύπτουν κάθε στιγμή τη γοητεία που κρύβουν τα χιλιάδες όμοια ή ανόμοια δημιουργήματα της εξελίξεως. Η ανεμώνη και το δελφίνι, ο αίλουρος αλλά και ο γυπαετός, τα ανθρώπινα όντα στις πολλαπλές φυλετικές τους παραλλαγές, είναι δίπλα μας, συμμέτοχα του ίδιου πλανήτη και του μέλλοντός του.

Αποκαλύπτεται όμως επίσης σε όλη του την τραγική αντίφαση ότι ο άνθρωπος, αυτή η περιούσια κορύφωση της εξελίξεως, έχει διπλή υπόσταση. Από τη μια είναι ικανός για μεγάλες πράξεις, έμαθε με την επιστημονική του γνώση να κατανοεί τον κόσμο αλλά και γέννησε αριστουργήματα στον λόγο και στην τέχνη. Από την άλλη, ο ίδιος ο άνθρωπος σφραγίζει την ιστορική πορεία του με πολέμους και αγριότητες, θεοποιεί τα υλικά αγαθά και συντηρεί την αδικία και τις ανισότητες. Ελάχιστα, τέλος, σέβεται τις πολλαπλές εκφράσεις της ζωής, ενώ η φύση και οι θάλασσες του πλανήτη είναι συχνά τα θύματα των συμφερόντων του. Η υπερφίαλη αυτή στάση του ανθρώπου έχει αλλοιώσει έτσι ένα θαυμαστό περιβάλλον, που ωστόσο υπήρξε και το λίκνο της δικής του υπάρξεως.

Είναι λοιπόν καιρός να κατανοήσει ο άνθρωπος ότι η ζωή αλλού ίσως υπάρχει, αλλά η προσδοκία να την συναντήσει δεν θα πραγματωθεί εύκολα. Η ζωή όμως στη Γη ανθίζει ακόμα και τον περιμένει. Αν όσο είναι ακόμα καιρός τείνει το χέρι του προς τη ζωή αυτή, το φυτικό και ζωικό της θαύμα, τον Άλλο και τους άλλους, ίσως αισθανθεί λίγο πιο άξιος έποικος της Γης.

Έτσι είναι σοφότερο να εξαντλήσουμε τις προσπάθειες για καλύτερη επικοινωνία, εδώ στη Γη. Το περίεργο ωστόσο είναι ότι, όσο η επικοινωνία αυτή πυκνώνει με το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, το διαδίκτυο και τα κινητά τηλέφωνα, τόσο η μοναξιά μας, η ανθρώπινη, μεγαλώνει και η αποξένωση κυριαρχεί. Φαίνεται ότι αυτό που απαιτείται είναι κάτι περισσότερο από την τεχνολογική έκρηξη της εποχής: απαιτείται βαθύτερη παιδεία και ουσιαστικότερες αξίες του πολιτισμού. Οι εφιάλτες, άλλωστε, από τα περιβαλλοντικά προβλήματα πληθαίνουν, και η Γη δεν φαίνεται να αντέχει για καιρό ακόμα την αφροσύνη μας.

Σημασία επομένως δεν έχει να συναντηθούμε –αν ποτέ συναντηθούμε– στο πολύ μακρινό μέλλον με κάποια όμοια ή ανόμοια με μας δημιουργήματα της εξελίξεως. Το σπουδαίο θα ήταν να μπορούμε τότε να υπερηφανευθούμε, σε χιλιάδες ή εκατομμύρια χρόνια, ότι το ανθρώπινο είδος έχει κατακτήσει υψηλά επίπεδα ισότητας και αξιών, και ότι οι πόλεμοι έχουν εκλείψει και ότι η Γη, το λίκνο της ανθρώπινης ζωής, έχει επουλώσει τις πληγές στις θάλασσες, τα δάση ή την ατμόσφαιρά της, και είναι πάλι ένας πανέμορφος πλανήτης. Διάσπαρτα άλλωστε, εδώ ή εκεί, θα βρίσκονται πάντοτε τα επιτεύγματα των σπουδαίων πολιτισμών, που αιώνες τώρα συνοδεύουν τη διαδρομή του ανθρώπου.

Η «εξωγήινη μοναξιά», λοιπόν, δεν φαίνεται ότι θα εγκαταλείψει εύκολα τον άνθρωπο. Η γήινή του ωστόσο μοναξιά, που είναι επικίνδυνη και πιο ανάλγητη, είναι μεγάλη ανάγκη να απαλυνθεί. Τότε θα αναδειχθεί η μοναδικότητα του κάθε ανθρώπου, και η αναζήτηση της εξωγήινης ζωής θα αποκτήσει άλλο περιεχόμενο και νόημα.

Γιώργος Γραμματικάκης, Ένας Αστρολάβος του Ουρανού και της Ζωής.

Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2013. 2^η έκδοση (Διασκευή).

A1. Να γράψετε στο τετράδιό σας την περίληψη του κειμένου που σας δόθηκε (100-120 λέξεις).

Μονάδες 25

Β1. Να αναπτύξετε σε μία παράγραφο 100 έως 120 λέξεων το περιεχόμενο του αποσπάσματος που ακολουθεί: «…όσο η επικοινωνία […] πυκνώνει με το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, το διαδίκτυο και τα κινητά τηλέφωνα, τόσο η μοναξιά μας, η ανθρώπινη, μεγαλώνει και η αποξένωση κυριαρχεί».

Μονάδες 10

Β2. α) Να βρείτε τα δομικά στοιχεία της τρίτης παραγράφου του κειμένου: «Αποκαλύπτεται όμως…υπάρξεως».

Μονάδες 3

β) Να βρείτε μέσα στο κείμενο τέσσερα παραδείγματα μεταφορικής χρήσης του λόγου.

Μονάδες 4

Β3. α) Να γράψετε ένα συνώνυμο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις του κειμένου:

ταυτόχρονα, γέννησε, αισθανθεί, πληθαίνουν, ανάλγητη

Μονάδες 5

β) Να γράψετε ένα αντώνυμο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις του κειμένου:

ανούσια, εμφανίζεται, ανέφικτη, πυκνώνει, υψηλά

Μονάδες 5

Β4. α) Να αιτιολογήσετε τη χρήση του ερωτηματικού («Είναι άραγε περιέργεια, κατακτητική διάθεση ή απλώς ένα διανοητικό παιχνίδι;») (μονάδες 3), καθώς και της διπλής παύλας («−όσο και αν αντιτίθεται στις ενδόμυχες επιθυμίες μας−») που υπάρχουν στην πρώτη παράγραφο του κειμένου (μονάδες 2).

Μονάδες 5

β) Να μετατρέψετε την ενεργητική σύνταξη σε παθητική στο απόσπασμα που ακολουθεί: «Από την άλλη, ο ίδιος ο άνθρωπος σφραγίζει την ιστορική πορεία του με πολέμους και αγριότητες, θεοποιεί τα υλικά αγαθά και συντηρεί την αδικία και τις ανισότητες».

Μονάδες 3

Γ1. Σε άρθρο που πρόκειται να αναρτηθεί στην επίσημη ιστοσελίδα του σχολείου σας να εκθέσετε τις απόψεις σας σχετικά με:

α) τις επιπτώσεις που έχει προκαλέσει η έλλειψη σεβασμού του ανθρώπου προς το φυσικό περιβάλλον και

β) τους τρόπους με τους οποίους μπορεί ο άνθρωπος να αποκαταστήσει τη σχέση του με αυτό (500-600 λέξεις).

Μονάδες 40

ΜΑΘΗΜΑ 44 (XLIV)

ΚΕΙΜΕΝΟ

Haec est tyrannōrum vita, in quā nulla fides, nulla caritas, nulla fiducia benevolentiae stabilis esse potest; tyrannis omnia semper suspecta atque sollicita sunt; nullus locus amicitiae eis est. Nescio enim quis possit diligere eum, quem metuat, aut eum, a quo se metui putet. Coluntur tamen simulatiōne dumtaxat ad tempus. Quodsi forte, ut fit plerumque, cecidērunt, tum intellegitur, quam fuerint inopes amicōrum. Hoc est quod Tarquinium dixisse ferunt exulantem: "Tum intellexi, quos fīdos amicos habuissem, quos infīdos, cum iam neutris gratiam referre poteram".

ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ

§   benevolentiae: πτώση γενική (προσδιορίζεται από το stabilis)· γεν. αντικ/κή στο fiducia

§   tyrannis: δοτ. προσωπ. κρίνοντος προσώπου ή αντιχαριστική

§   amicitiae: δοτ. (κατηγορηματική) του σκοπού

§   eis: δοτ. προσωπική κτητική (est)

§   nescio: προσοχή στην προστακτική ενεστώτα (nescito, nescitote)

§   quis: ερωτηματική ουσιαστική αντων.· με το θηλυκό έχουν τον ίδιο ενικό, αλλά στον πληθυντικό το κάθε γένος τις δικές του καταλήξεις.

§   possit: προσοχή στην κλίση του.

§   se: υποκ. του metui (ταυτοπροσωπία-λατινισμός)

§   inopes: ενώ έχει αφαιρετική ενικού σε -i, έχει γενική πληθυντικού σε –um (inopum)και όχι σε –ium (inopium), όπως ήταν το αναμενόμενο

§   amicorum: γεν. αντικ/κή-συμπλήρωμα  στο inopes

§   ferunt: προσοχή στον σχηματισμό των τύπων που παράγονται από το ενεστωτικό θέμα.

ΑΞΙΟΣΗΜΕΙΩΤΑ

1.  ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΕΤΟΧΩΝ ΣΕ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

·         quod Tarquinium dixisse ferunt exulantem =  quod Tarquinium dixisse ferunt dum exulat  (σύγχρονο – συνεχιζόμενη πράξη) /  cum exularet ( σύγχρονο)

2.  ΔΙΑΦΟΡΑ

¨      Nescio quis possit … putet = quis possit (δυνητική υποτακτική) / potest diligere eum, quem metuat¹/ metuit, aut eum, a quo se metui putet¹/putat ? (¹οι υποτακτικές μπορεί να παραμείνουν και στον ευθύ λόγο, λόγω έλξης από την υποτακτική  possit)

¨      Quodsi ceciderunt – intellegitur: ανοιχτή υπόθεση

Quodsi cadunt – intellegitur: ανοιχτή υπόθεση στο παρόν

Quodsi ceciderunt – intellectum est: ανοιχτή υπόθεση στο παρελθόν

Quodsi ceciderint – intellegetur: ανοιχτή υπόθεση στο μέλλον

Quodsi caderent – intellegeretur: μη πραγματικό στο παρόν

Quodsi cecidissent – intellectum esset: μη πραγματικό στο παρελθόν

Quodsi cadant – intellegatur: πιθανό ή δυνατό

3.   ΟΙ ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΥΣΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ

§   in qua nulla fides…esse potest: αναφορική προσδιοριστική με οριστική (πραγματικό)

§   quis possit diligere eum: δευτ. πλάγια ερωτηματ. πρότ., αντικ. στο  nescio· εισάγεται με την ερωτηματική αντων. quis (μερική άγνοια), εκφέρεται με υποτακτική (possit) γιατί θεωρείται ότι η εξάρτηση δίνει υποκειμενική χροιά στο περιεχόμενο της πρότασης, χρόνου  ενεστώτα επειδή η εξάρτηση είναι από αρκτικό χρόνο (nescio) και δηλώνεται γεγονός σύγχρονο στο παρόν.

§   quem metuat: αναφορική προσδιοριστική με υποτακτική λόγω του πλαγίου λόγου (κανονική εφαρμογή κανόνων ακολουθίας χρόνων)

§   aut [possit diligere] eum: δευτ. πλάγια ερωτηματ. πρότ., αντικ. στο  nescio· εισάγεται με την ερωτηματική αντων. quis (μερική άγνοια), εκφέρεται με υποτακτική (possit) γιατί θεωρείται ότι η εξάρτηση δίνει υποκειμενική χροιά στο περιεχόμενο της πρότασης, χρόνου  ενεστώτα επειδή η εξάρτηση είναι από αρκτικό χρόνο (nescio) και δηλώνεται γεγονός σύγχρονο στο παρόν. Διαζευκτική σύνδεση με την πλάγια που προηγείται.

§   a quo se metui putet: αναφορική προσδιοριστική με υποτακτική λόγω του πλαγίου λόγου (κανονική εφαρμογή κανόνων ακολουθίας χρόνων)

§   quodsi forte-ceciderunt: δευτ. υποθετική· με απόδοση το intellegitur υποθετικός λόγος του πραγματικού.

§   ut fit plerumque: απλή παραβολική με οριστική επειδή η σύγκριση αφορά δύο πράξεις ή καταστάσεις που είναι ή θεωρούνται αντικειμενική πραγματικότητα.

§   quam fuerint inopes amicorum: δευτ. πλάγια ερωτηματ. πρότ., υποκ. στο  intellegitur· εισάγεται με  το ερωτηματικό επίρρημα  quam (μερική άγνοια), εκφέρεται με υποτακτική (fuerint) γιατί θεωρείται ότι η εξάρτηση δίνει υποκειμενική χροιά στο περιεχόμενο της πρότασης, χρόνου  παρακειμένου επειδή η εξάρτηση είναι από αρκτικό χρόνο (intellegitur) και δηλώνεται γεγονός προτερόχρονο στο παρόν.

§   quod Tarquinium dixisse ferunt exulantem: αναφορική προσδιοριστική με οριστική (πραγματικό)

§     quos fidos amicos habuissem: δευτ. πλάγια ερωτηματ. πρότ., αντικ. στο  intellexi· εισάγεται με  την ερωτηματική αντωνυμία  quos (μερική άγνοια), εκφέρεται με υποτακτική (habuissem) γιατί θεωρείται ότι η εξάρτηση δίνει υποκειμενική χροιά στο περιεχόμενο της πρότασης, χρόνου  υπερσυντελίκου επειδή η εξάρτηση είναι από ιστορικό χρόνο (intellexi) και δηλώνεται γεγονός προτερόχρονο στο παρελθόν.

§   quos infidos (amicos habuissem): βλ. προηγούμενη

§   cum iam neutris gratiam referre poteram: χρονική με τον καθαρά χρονικό cum, γιατί εκφράζει μόνο χρόνο. Αν και σε πλάγιο λόγο με οριστική επειδή λειτουργεί ανεξάρτητα από τον πλάγιο λόγο.

5.  ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΘΕΣΗ ΟΝΟΜΑΤΙΚΩΝ ΡΗΜΑΤΙΚΩΝ ΤΥΠΩΝ

Ον. Ρημ. τύπος	Συντ. θέση	Υποκείμ.
·         esse ·         diligere ·         metui ·         dixisse ·         referre	τελικό, αντικ. στο potest τελικό, αντικ. στο possit ειδικό, αντικ. στοv putet ειδικό, αντικ. στο ferunt τελικό, αντικ. στο poteram	fiducia (ταυτοπρ) quis (ταυτοπρ) se (ταυτοπρ-λατινισμός) Tarquinium (ετεροπρ) ego (ταυτοπρ)